Một góc nhìn khác về chiến tranh xâm lược P2

 

Kỳ 2. Nhân duyên với người Pháp

Kỳ 1 đã nêu tên một loạt “ngoại lệ” không bị đô hộ bởi phương tây, đó là những xứ sở nhìn chung có nhà nước ổn định, tổ chức xã hội lớp lang chặt chẽ, có chính sách đối ngoại phù hợp. Đáng lẽ Việt Nam phải là một nước như vậy, nếu không vì một “sự cố” trong nội bộ.

Người Phương Tây đến Việt Nam truyền giáo còn trước cả thuyền buôn, được ghi nhận đầu tiên vào năm 1533, với danh tính Giáo sĩ người Bồ Đào Nha Igesico, vào lúc nội chiến Bắc triều nhà Mạc với Nam triều Lê Trung hưng.

Sau khi chúa Nguyễn Hoàng vào Nam lập nghiệp từ năm 1558, do cần vũ khí và kỹ thuật đóng tàu phương tây để đối phó với Chúa Trịnh, các Chúa Nguyễn khá dễ dãi với các tầu buôn từ Châu Âu. Hội An là thương cảng được chính thức thành lập năm 1614, trở thành nơi tụ hội sầm uất nhất Đông Nam Á. Tiếp sau, thương cảng Phố Hiến (thuộc Hưng Yên) cũng chính thức được thành lập ở đàng ngoài vào năm 1672.

Cho đến thời vua Gia Long, Việt Nam vẫn giữ truyền thống là quốc gia khá cởi mở và thân thiện với người Tây, cho phép tự do truyền đạo và buôn bán, trong khi Trung Quốc và Triều tiên khá khép kín.

Minh Mạng nối ngôi Gia Long từ năm 1820, nhưng đến năm 1833 mới ra lệnh bế quan tỏa cảng, đặc biệt là cấm đạo gay gắt. Sau 300 năm chẵn truyền bá đạo Thiên chúa, số lượng giáo dân không nhỏ đã bị đàn áp dã man.

Năm 1833 là năm xẩy ra vụ án “thông dâm với mẹ ruột” rất vô lý (?!), hậu quả là hoàng tôn Đán, cháu đích tôn của Gia Long bị tước bỏ danh hiệu hoàng gia, phế làm thứ dân. Tả quân Lê Văn Duyệt, một khai quốc công thần, người từng công khai thuyết phục vua Gia Long truyền ngôi cho Đán qua đời ở tuổi 69. Lê Văn Duyệt không có con đẻ nên nhận Lê Văn Khôi làm con nuôi. Khôi đã đi xa hơn cha mình khi dấy binh chống lại triều đình với mục đích phế bỏ Minh Mạng, lập hoàng tôn Đán. Cuộc khởi nghĩa được đông đảo hưởng ứng và đã nhanh chóng chiếm được toàn bộ lục tỉnh Nam bộ.

Không may, ngay sau đó năm 1834, Khôi bị bệnh chết. Cuộc binh biến đã bị dìm trong biển máu, Minh Mạng đã nhẫn tâm xử lăng trì (tùng xẻo) đối với con trai của Khôi mới 8 tuổi. Trong 5 năm 1833-1838, ước tính số người bị giết, đa số là giáo dân lên đến 500,000 người. Với dân số Việt Nam hồi đó khoảng 10 triệu thì đây có thể coi là một cuộc diệt chủng giống như Polpot ở Campuchia sau này.

Hoàng tôn Đán từng đi du học ở nước ngoài, ông được coi là thân phương tây và giáo dân. Những người có xu hướng cải cách muốn ủng hộ Đán lên ngôi để Việt Nam thay đổi, thậm chí còn có cơ hội canh tân trước cả Nhật Bản. Minh Mạng không dám giết Đán nhưng muốn trừ khử vây cánh bằng cách cấm đạo và đàn áp giáo dân.

Giáo dân Việt phải bỏ trốn, cất giấu sách truyền đạo và các đồ thánh kinh mà việc trùy lùng vẫn tiếp diễn sau Minh Mạng là trào Thiệu Trị và Tự Đức. Giáo sĩ phương tây tiếp tục đến Việt Nam, vẫn bị bắt giữ và kết tội xử tử, mối quan hệ với các nước có đạo ngày càng căng thẳng.

Lúc đó bên Pháp vua Napoleon đệ tam mới lên ngôi. Ông là người rất sùng đạo và đã ra lệnh chuẩn bị can thiệp vào Việt Nam để cứu các giáo sĩ Tây và giáo dân. Theo các báo cáo vẫn còn lưu giữ trong văn khố, quân Pháp được người dân Việt ủng hộ nên tiến quân rất nhanh, chiếm được Nam bộ nhanh chóng.

Việc đàm phán “xin” lại Lục tỉnh không được, nhà Nguyễn đã phạm sai lầm khi cầu cứu Thiên triều, nơi mà họ đang triều cống và nhận sắc phong. Người Tàu chỉ quen thói bắt nạt Việt Nam, chứ với người Tây, kể cả người Nhật thì luôn chuốc lấy những thất bại nhục nhã.

Sau khi bắt triều đình nhà Nguyễn phải ký Hiệp ước Hiệp Hòa 1883 thừa nhận quyền Bảo hộ của người Pháp, Pháp đã giành chiến thắng trước quân nhà Thanh với những điều khoản bất lợi cho bên thua cuộc, kể cả việc hủy bỏ triều cống, vua Nam không phải quỳ lạy khi nhận quốc thư, tức chiếu chỉ từ phương Bắc nữa.

Nếu tính từ 1883 đến 1939 là năm Nhật đánh Pháp, với vỏn vẹn 56 năm, Pháp đã thay đổi hoàn toàn hiện trạng Việt Nam. Khi người Pháp mới vào, hầu hết người dân ta còn phải sống trong những ngôi nhà tranh vách đất siêu vẹo thì nay những thành phố Sài Gòn, Hà Nội, Hải Phòng khang trang đã mọc lên. Một nền hành chánh pháp trị bắt đầu được hình thành cùng với những trí thức người Việt được Pháp đào tạo.

Nếu Minh Mạng bắt chước vua Nghêu nhường ngôi cho vua Thuấn bằng cách nhường ngôi cho cháu ruột là hoàng tôn Cán sẽ không có chuyện đàn áp tôn giáo, nhiều khả năng Pháp sẽ không xâm lược Việt Nam.

Cũng không sao, cuộc nhân duyên với Pháp có thể coi là mối quan hệ win-win. Mình không có đủ kiến thức để hiểu Pháp được lợi những gì nhưng nước Việt rõ ràng đã được khai hóa văn minh trở thành một vùng đất phát triển hàng đầu trong khu vực Đông Nam Á, trong đó Sài Gòn là niềm kiêu hãnh của hòn ngọc viễn đông.

Truyện Tàu có câu “thiên hạ là của chung, ai có đức thì người ấy được”, theo đó “người có đức” có lẽ là những người có nhiều hiểu biết hơn, tiến bộ và đi trước. Người xưa còn hay nói đến “mệnh trời”, nếu không phải mê tín dị đoan thì ắt là những quy luật khách quan, dẫn dắt nhân loại đi theo một luồng lạch nào đó.

Lịch sử được tạo ra bởi những biến cố muôn hình vạn trạng, quyết định vận mệnh của cả dân tộc. Hình như Việt Nam đang ở khúc quanh đó.