Iran: hạn hán nghiêm trọng đe dọa sự tồn vong

 

Trong khi Việt Nam đang chết dở vì ngập lụt thì ở một nơi khác, hạn hán chưa từng thấy đang hủy hoại đất nước và đe dọa sự tồn vong của chế độ thần quyền ở Iran.

Cả năm hồ chứa nước ngọt tại thủ đô Tehran trên 10 triệu dân đều cạn kiệt, đúng ra chỉ đủ dùng cho 2 tuần nữa. Tổng thống Pezeshkian cho hay nếu không có mưa trong tháng 12 thì người dân ở một số quận của Tehran sẽ phải đi di tản.

Không riêng Tehran, thành phố tâm linh Mashhad đông dân thứ hai cũng chỉ còn 4% mức dự trữ. Trong toàn quốc, 19 đập, chiếm 10% tổng số đã hoàn toàn trơ đáy, còn những đập khác chỉ chứa lưng chừng.

So với các nước láng giềng như Saudi Arabia, Iran không phải thiếu nguồn nước tự nhiên. Iran có một số sông lớn, lại thêm bể nước ngầm khổng lồ dưới lòng đất, nhưng có nhiều lý do khiến đất nước hồi giáo đang rơi vào tình cảnh bi đát hiện tại.

Trước hết sau khi cách mạng hồi giáo thành công vào cuối năm 1978, Iran đã “cả gan” bắt toàn bộ cán bộ nhân viên Đại sứ quán Mỹ. Mặc dù các con tin được thả ngay sau 44 ngày nhưng lệnh cấm vận chưa bao giờ được tháo gỡ. Để đối phó với cấm vận, Iran phải tìm cách bảo đảm an ninh lương thực thực phẩm, dồn sức sản xuất thật nhiều để đáp ứng cho nhu cầu dân số tăng nhanh. Ước tính 90% nước ngọt đã dùng cho sản xuất nông nghiệp.

Vấn đề là do quản lý yếu kém và tham nhũng, nước được sử dụng một cách lãng phí. Với dân số tương đương, lượng nước của Iran sử dụng gấp đôi so với Thổ Nhĩ Kỳ. Việc khai thác nước ngầm cũng bừa bãi với rất nhiều giếng khoan bất hợp pháp, dẫn đến việc sụt lún trên diện rộng, nứt vỡ trên nhiều tuyến đường bộ và đường sắt.

Việc thiếu nước đã từng dẫn đến cuộc biểu tình lớn vào năm 2021 ở tỉnh phía Nam Khuzestan có đông người thiểu số Ả Rập. Người Ả Rập tố cáo rằng chính phủ đã xây dựng các đập nắn dòng chảy của sông để chuyển nước cho người Ba Tư đa số.

Mới đây, chính quyền Taliban ở Afghanistan cũng đã xây đập ở thượng nguồn làm giảm đáng kể lượng nước chảy xuống phía thành phố Mashad của Iran. Afghanistan là nước hồi giáo cực đoan theo dòng Sunny, khác với dòng Shaiit của Iran.

Chính quyền Taliban tuyên bố không còn chịu ràng buộc với Hiệp định về chia sẻ nguồn nước sông Hari năm 1976, được ký từ thời vua Pahlevi. Để trả đũa, Iran đã trục xuất hơn 1 triệu dân Afghanistan, tuy nhiên điều này chỉ gây căng thẳng cho mối quan hệ chứ đâu có đòi lại được nước.

Sau khi các “chân tay” như Hamas, Hesbollah bị thanh toán, Iran rơi vào tình cảnh tứ bề thọ địch. Chính quyền đồng minh Al Assat của Syria bị lật đổ ở phía Tây. Thêm xung đột với Afghanistan từ phía đông. Còn phía bắc, Armenia ký Hiệp ước hòa bình với Azerbaijan và ngả theo phe Mỹ, cắt con đường kết nối của Iran với Nga.

Và nay trời lại hại đại giáo chủ Khameney bằng trận hạn hán lịch sử, có thể coi sức công phá còn hơn cả siêu bom của Mỹ. Khameney, 86 tuổi, là lãnh tụ tối cao, từng bị đồn đã chết và đang ở tình trạng sức khỏe ốm yếu.

Trong bối cảnh này, Thủ tướng Netanyahu của Irael lại "chốt hạ" khi kêu gọi người dân Iran hãy đứng lên lật đổ chế độ bạo tàn. Lúc đó Israel sẽ giúp họ kỹ thuật khử mặn tiên tiến, và không còn lo thiếu nước ngọt nữa.

Việt Nam: tăng trưởng 10% liệu có khả thi?

 

Phương hướng phát triển của Việt Nam đã được vẽ nên qua một tuyên bố của ông Hùng, Bộ trưởng KHCNTT, rằng GDP sẽ tăng trưởng bình quân 10% trong 10 năm tới; 7% trong 10 năm tiếp theo. Như thế sau 20 năm, vào lúc kỷ niệm 100 cách mạng tháng 8 thì GDP sẽ tăng khoảng 5 lần, Việt Nam sẽ bước vào hàng ngũ của các nước thu nhập cao, vượt ngưỡng 15000USD. Ngưỡng này là mức bắt đầu thu cập cao thôi, thấp hơn nhiều so với Đài Loan hay Hàn Quốc hiện nay, giả định họ dậm châm tại chỗ, và càng kém nhiều nếu so với Úc.

Ông Hùng thường được dân mạng đặt hỗn danh Hùng nổ vì hay nói những chuyện đao to búa lớn. Nhưng đó chỉ là nổ hay là một phương án khả thi?

Cũng nên nói thêm một chút về cách tính GDP (Gross Domestic Product), có 3 phương pháp là theo chi tiêu, theo thu nhập và theo giá trị gia tăng. Bên cạnh GDP, còn có các thông số tương tự nhu Thu nhập quốc dân GNI (Gross National Income), Sản phẩm quốc nội ròng NDP (Net Domestic Product), Sản phẩm quốc gia ròng NNP (Net National Product)...hiểu nôm nay là giá trị sáng tạo ra trong 12 tháng.

Mới đây Quốc hội cũng đã thông qua chỉ tiêu 10% cho tăng GDP vào năm 2026. Mình sống ở nước ngoài 31 năm, thường xuyên theo dõi thời sự nhưng không rõ có quốc hội nước nào “thống nhất” tăng trưởng kinh tế là bao nhiêu phân trăm hay không?

Theo mình, 10% không phải cao nếu nhìn vào quá khứ. Trong thời gian “thần kỳ” 1950s-1960s, Nhật tăng trưởng bình quân 20%/năm, Hàn tăng 10-15% vào thời gian 1970s-1980-1990s, Trung Quốc 10% vào 1990s-2000s. Trong khoảng 2000s-2010s, các nước như UAE, Qatar tăng 30-50%/ năm nhờ vào dầu lửa. Trong khi đó Đức, Israel, Đài Loan không có nhảy vọt nhưng sự đi lên của họ còn dài lâu hơn.

Năm 2025, chỉ tiêu của Việt Nam là 8%, chắc là đến cuối năm Tivi sẽ thông báo kết quả 8,1 hay 8,2% gì đó để đảm bảo “thắng lợi” và hoàn thành kế hoạch. Muốn 10% thì cũng sẽ được thôi, vấn đề ở đây là “em chọn lối nào”.

“Em” có muốn đi theo con đường mà Tàu cộng đã chọn, đó là bê tông hóa nền kinh tế, điên cuồng đầu xây dựng bất động sản để giữ vững tăng trưởng trong 15 năm qua? Có hai cách để dễ dàng đạt con số đẹp về tăng GDP, một là đầu tư công; hai là chính sách lãi suất ngân hàng.

Ở các nước dân chủ như Úc, ngân sách được quốc hội quản rất chặt, rất khó thông qua một dự án trị giá lớn về đầu tư công. Nhưng với Trung Quốc lại dễ dàng có hàng loạt dự án xây dựng những thành phố ma, những tuyến đường bộ, đường sắt không có người dùng. Khác biệt ở đây, trước khi đi vào bất động sản, Trung Quốc đã có công nghệ kha khá, đã là công xưởng sản xuất của thế giới, còn Việt Nam thì chưa.

Ở các nước tiên tiến, chính sách lãi suất được quyết định bởi một hội đồng chuyên môn dựa theo diễn biến của thị trường chứ không phải do đảng hay chính phủ quyết định bằng mệnh lệnh hành chính. Khi ngân hàng nhà nước quy định lãi suất cho vay thấp thì một lượng tiền lớn sẽ được đẩy ra thị trường, nếu chúng đi vào sản xuất kinh doanh thì tốt, nhưng thực tế một bộ phận không nhỏ sẽ đi vào nhà đất, đẩy giá lên cao. Có lẽ lo ngại lạm phát và tỉ gia đô la quá cao, các ngân hàng tại Việt Nam đã bắt đầu siết chặt tín dụng bằng cách nâng lãi suất cho vay, thể hiện sự linh hoạt trong điều hành ngắn hạn.

Hồi Nhật phát triển nhanh, thị trường địa ốc cũng tăng giá đến chóng mặt, hậu quả là bong bóng vỡ, nền kinh tế từng số 2 thế giới đã chững lại và thụt lùi.

Hai yếu tố đầu tư công và lãi suất ngân hàng thấp sẽ làm tăng trưởng nhanh, nhưng cũng nhiều hệ lụy. Đó là sốt ảo nhà đất, lạm phát, ô nhiễm , ngập lụt , phân hóa giàu nghèo, tha hóa đạo đức xã hội...

Việc ưu tiên phát triển nhanh vào lúc này chắc phải có lý do nào đó. Với góc độ cá nhân, mình cho rằng nếu trong vòng 10-20 năm tới mà Việt Nam không vươn mình thì sẽ hết cơ hội vì dân số Việt Nam đã sắp sửa đi vào quá trình lão hóa. Không như các nước láng giềng Indonesia, Malaysia, Philippines, Bangladesh dẫn số còn tiếp tục tăng, tỉ suất sinh của chúng ta đang giảm đột biến. Nhật Bản và Hàn Quốc bị giảm dân số nhưng họ sẽ có nguồn bổ sung từ dân nhập cư, hoặc nhập khẩu lao động vì mức sống và mức lương bên đó rất hấp dẫn.

Trong thời đại công nghệ, sự tăng tốc lại diễn ra nhanh hơn, thậm chí không cần đến 20 năm. Nghe nói trị giá đầu tư vào ngành bán dẫn vào Việt Nam đã đạt trên 1 tỉ USD, con số chưa lớn những đã khẳng định sự khởi đầu. Trong quá khứ, những nước phát triển thần kỳ kể trên đều nhờ vào sự hậu thuẫn từ Hoa Kỳ. Nhưng không lẽ Mỹ lại giúp Việt Nam xây dựng thành công CNXH?

Đến đây, mình không muốn viết tiếp nữa, chỉ muốn nói thêm rằng mục tiêu trở thành nước thu nhập cao là hoàn toàn khả thi.

Biển lớn trong lòng nước Úc

 

Úc là quốc gia có diện tích rộng lớn 7.7 triệu km2 nhưng hầu hết dân số sống chung quanh bờ biển. Vùng nội địa outback rộng lớn chỉ có khoảng 600,000 dân, một con số rất nhỏ bé vì đây là hoang mạc khô cằn, khí hậu khắc nghiệt. Người ít, nhưng hoang mạc bao la lại là xứ sở của hệ thực vật cho hàng trăm loại bạch đàn, các loài thú phổ biến của Úc như Kangaroo, koala, wombat, chó dingo, đặc biệt còn có các loài thú du nhập như lạc đà, thỏ, cáo, mèo hoang...

Ý tưởng dẫn nước biển vào để là ngập một phần diện tích 5,6 triệu km2 nội địa đã có từ rất lâu. Thực ra tạo hóa đã từng ban cho một biển lớn trong lòng nước Úc ngày nay cách đây hàng triệu năm về trước. Có lẽ di tích còn sót lại chính là hồ nước mặn Eyre, thuộc tiểu bang Nam Úc. Đây là hồ chỉ còn diện tích 9500 km2 khi mực nước lên cao nhất, còn khi ở chu kỳ mực nước thấp mỗi thập niên thì nó thấp hơn mực nước biển 15 mét.

Vào thập niên 1930s, kỹ sư Bradfield, người xây cầu cảng Sydney Habour Bridge đã đưa ra một chương trình táo bạo là dẫn nước biển bằng cách xây dựng hệ thống đập và kênh đào từ Queensland để đưa vào hồ Eyre, tạo ra một hồ nước mặn lớn nhất thế giới.

Đến nay, hồ nước mặn nhân tạo lớn nhất là hồ Volta ở Ghana rộng 8500 km2 (gần bằng hồ Eyre). Còn hồ nước mặn lớn nhất từ thiên nhiên là hồ Caspi, thậm chí còn gọi là biển Caspi (phía Nam nước Nga) rộng 371000 km2 (hơn diện tích cả nước Việt Nam một chút). Tuy nhiên hồ nước mặn của Úc nếu thành hiện thực có thể lên tới 1.2 triệu km2, hơn gấp ba lần hồ Caspi.

Với một cái hồ, có thể coi là biển khổng lồ ngay trong lòng nước Úc có thể tạo ra những biến đổi hết sức to lớn về môi trường, khí hậu. Lượng mưa chắc chắn sẽ được cải thiện đáng kể trong vùng đất khô cằn hầu như quanh năm. Thời tiết có thể dịu đi, sẽ không còn cái nóng và khô thường xuyên trên 40 độ C vào mùa hè nữa. Thảm thực vật sẽ được trải xanh và sự sống sẽ lan tỏa.

Cách đây mấy tháng khi Queensland mưa nhiều, nước tràn xuống hồ Eyre cũng đã làm thay đổi bộ mặt trong vùng với hàng triệu con chim đã di cư về đây.

Bên cạnh những cái được thì hồ nước mặn khổng lồ cũng làm phát sinh những vấn đề khủng khiếp khác mà đến nay cũng chưa lường được hết. Ví dụ dù tăng lượng nước mưa nhưng với điều kiện khí hậu nóng thì lượng nước bay hơi còn nhiều gấp bội, sẽ dẫn đến chi phí bơm nước không hề nhỏ.

Còn liên quan đến văn hóa thổ dân, kể cả vấn đề pháp lý và đạo đức với những vùng đất thuộc sở hữu của những bộ lạc đã sinh sống ở đây hàng ngàn năm. Rồi ảnh hưởng đến khối nước ngọt được cho là rất lớn ngầm dưới lòng đất cũng cần được tính đến.

Chi phí cho “dự án” hồ nhân tạo khổng lồ có thể lên đến 200 tỉ Úc kim. Đây là điều phải tính toán so với những nguồn lợi về nông nghiệp, ngư nghiệp, thủy điện, khai khoáng... $200 củ không lớn nếu so với đường sắt cao tốc của Việt Nam, cỡ 100 củ, trong khi GDP của Úc gấp 4 lần của đất nước chữ S.

Nếu nói “tấc đất tấc vàng” thì đừng quên đây một vùng lãnh thổ nhiều triệu km2. Trong bối cảnh khoáng sản, các loại đất hiếm đang trở thành điều cốt tử cho công nghệ cao thì outback giàu tài nguyên nước Úc cũng là vùng đất tất yếu sẽ được quan tâm nhiều hơn.

Hãy thử tưởng tượng không chỉ Alice Spring mà hàng chục, hàng trăm khu dân cư đông đúc mọc lên quanh hồ nước mặn nhân tạo. Một vùng đất mênh mang vươn mình, trở nên quan trọng cho cả nông nghiệp lẫn công nghiệp, mang lại phồn thịnh cho nước Úc và đóng góp xứng đáng cho văn minh nhân loại.

Vậy thì đừng hỏi có hay không mà hãy tính khi nào và như thế nào cho những đổi thay trong lòng nước Úc.

Chưa đến thế kỷ của Châu Á

 

Tuần qua là một tuần bận rộn của Châu Á khi ở đây diễn ra hai sự kiện lớn, đó là Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN tại Malaysia và Thượng đỉnh APEC tại Hàn Quốc. Tuy nhiên nhân vật được coi là nổi đình đám ở cả hai nơi này lại là Tổng thống Mỹ D.Trump.

Ông được thủ tướng Anwar của nước chủ nhà đón tiếp hết sức trọng thị, dù có cả sự góp mặt của các cường quốc không quản đường sá xa xôi, phải kể đến Thủ tướng Canada, Tổng thống Brazil, Nam Phi, gần thì có Thủ tướng Nhật, Úc, NZ.

Sau 23 năm kể từ khi xin gia nhập thì nay Timor L đã chính thức trở thành thành viên của các nước Đông Nam Á ASEAN, ra vẻ Hiệp hội này cũng có giá quá xá, mặc dù trên thực tế tổ chức này chẳng làm được trò trống gì, kể cả các điểm nóng “bên trong” như Myanmar, xung đột Thái- Cam, huống chi là các vấn để lớn lao khác.

Chuyển qua Diễn đàn Châu Á Thái Bình dương APEC, xem ra cũng chỉ là cái cớ để ông Trump gặp ông Tập, với kết quả tranh chấp thương mại sẽ được hưu chiến thêm 1 năm nhằm tránh tổn thất cho cả hai bên. Còn cái chuyện “quan hệ hợp tác tốt đẹp lâu dài” chắc sẽ là một sự xa xỉ quá mức và không thực tế vì trong một năm tới sẽ chỉ là thời gian để Mẽo thu xếp đất hiếm còn Tàu tiến hành xoay trục kinh tế đối phó với thuế suất cao.

Xem ra Trump có vẻ coi APEC cũng chẳng nghĩa lý gì khi đã leo lên chiếc Không lực F1 ngay trước khi Hội nghị khai mạc, với lý do “bận”. Sau đó ông cùng phu nhân Melania lên tivi phát kẹo cho trẻ con trong nước nhân ngày Halloween.

Vào thế kỷ 20, nhiều người nói rằng thế kỷ 21 sẽ là thế kỳ của Châu Á. Nhưng Thế kỷ 20 mới đúng là thời gian châu Á chuyển mình, trước hết Nhật hoàn tất quá trình hiện đại hóa, đúng hơn là Âu hóa để trở thành một cường quốc ngay từ đầu thế kỷ, sau chiến tranh nền kinh tế được phục hồi nhanh chóng, quy mô lớn thứ hai thế giới.

Tiếp theo là hiện tượng 4 con hổ Châu Á Hongkong, Singapore, Hàn Quốc và Đài Loan gây sửng sốt về sự phát triển thần kỳ. Cuối thể kỳ là sự nhảy vọt của Trung Quốc, thực sự mang lại một bộ mặt mới cho Châu Á.

Nhưng nay đã trôi qua một phần tư thế kỷ mới, có lẽ là lúc nên bình tĩnh nhìn nhận liệu xem Châu Á đã đủ sức lĩnh xướng cho cả thế giới hay chưa?

Về mức sống, tức chỉ số thu nhập quốc dân trên đầu người thì Singapore, Hongkong, Macao, Qatar, UAE, Úc lối trên dưới 70,000 USD, sánh ngang với những nước giàu nhất Âu Mỹ. Ngoại trừ Úc, chẳng biết có phải Châu Á không, hoặc chỉ giả bộ tự nhận khi cần các mối quan hệ làm ăn, các nước kia chỉ là những nước nhỏ, đúng ra chưa phải là những quốc gia theo nghĩa đầy đủ.

Hàn và Đài có dân số và diện tích lãnh thổ khá hơn, thậm chí thu nhập quốc dân đầu người đã ngang bằng và vượt Nhật nhưng vẫn chỉ bằng phân nửa so với các quốc gia giàu nhất. Riêng Nhật đã rơi vào trạng thái không chịu lớn, đúng ra đã hết room phát triển và đã đi ngang trong vài chục năm qua.

Tương lai kinh tế Trung Quốc đang là dấu hỏi khi mà môi trường thương mại quốc tế không còn dễ dàng như trước, bất động sản đổ vỡ, công nghệ cao bắt đầu bị cấm vận. Hiện nay Trung Quốc tìm kiếm động lực mới ở thị trường nội địa nhưng lĩnh vực này cũng rất thách thức, đó là làm sao người tiêu dùng mở ví trong hoàn cảnh tài sản nhà đất của họ bị mất giá và cũng mất luôn niềm tin vào triển vọng của nền kinh tế.

Quốc gia có dân số lớn nhất thế giới, Ấn Độ đã vươn mình, nhưng do điểm xuất phát thấp, cần có thời gian để nói lên điều gì đó. Một đòn đau mới đây cho thái độ “cây tre” của Ấn là bị Mỹ phang thuế 50%, đồng thời bắt tay, mở rộng hợp tác quân sự kinh tế với kẻ thù truyền kiếp Pakistan.

Một lựa chọn ở đây, chúng ta nên nhìn thẳng vào sự thật, cầu thị để tiến bộ hay như đà điểu vùi đầu trong cát, tự tay bóp d. thủ dâm, tự sướng.

Ở “tầng dưới”, châu Á còn nhiều “quốc gia bất thành”, có thể kể đến Bắc Hàn, Myanmar, Afghanistan, Yemen, Li Băng, nơi phần lớn người dân đang sống một cuộc sống cùng khổ. Tia sáng dưới đường hầm dường như đang thắp lên cho các nước như Bangladesh, Nepal, Syria, Pakistan.

Để đi đến kỷ nguyên mới, thể kỷ mới, không có con đường nào khác là kinh tế xanh, kinh tế số. Hiện nay Trung Quốc chiếm tỉ trọng lớn nhất về sản suất chip, nhưng đó là những chip “cấp thấp”, còn chip “kỹ thuật cao” thì Đài Loan dẫn đầu và trong khi chip “đỉnh” tiên tiến nhất thì thuộc về Mỹ.

Nhưng Trung Quốc lại chiếm ưu thế về đất hiếm, một thành phần không thể thiếu cho công nghệ cao và đây là cơ may làm Mỹ chưa dám sát phạt thuế đối với họ. Nhưng tình thế này không phải mãi mãi vì Mỹ và đồng minh đang ráo riết tìm các nguồn cung cấp khác thay thế. Trong tương lai xa hơn, công nghệ mới hơn, rất có thể đất hiếm sẽ không còn quan trọng như hiện nay.