So sánh các cuộc thay đổi ở nhiều nước với cuộc nổi dậy ở Iran

 

(lần thứ hai nhờ chat GPT viết bài)

Trong thế kỷ 21, làn sóng biểu tình, nổi dậy và thay đổi chính trị đã diễn ra ở nhiều quốc gia trải dài từ Trung Đông–Bắc Phi đến Nam Á, châu Phi và Mỹ Latin. Mỗi cuộc chuyển động đều phản ánh bối cảnh riêng biệt, nhưng khi đặt cạnh cuộc nổi dậy ở Iran, ta thấy những khác biệt sâu sắc về nguyên nhân, bản chất và kết quả.

Trước hết, hầu hết các cuộc nổi dậy ở Iraq, Tunisia, Ai Cập, Yemen, Libya và Syria đều thuộc làn sóng Mùa xuân Ả Rập diễn ra từ cuối 2010 đến 2012. Đây là một phong trào rộng lớn phản đối tham nhũng, thất nghiệp, quyền lực tập trung và độc tài trong các nước Ả Rập. Ở Tunisia, cuộc khởi động nổi tiếng nhất bắt đầu từ việc Mohamed Bouazizi tự thiêu để phản đối cảnh sát và sự bất công, dẫn tới việc Tổng thống Zine El Abidine Ben Ali sụp đổ chỉ sau vài tuần biểu tình lớn ở cả nước. Tunisia được coi là trường hợp “thành công tương đối”, chuyển đổi sang thể chế có nhiều cạnh tranh hơn – dù sau đó vẫn còn nhiều khó khăn về kinh tế và xã hội. 

Tại Ai Cập, phong trào cách mạng 2011 nhanh chóng lật đổ Tổng thống Hosni Mubarak sau hàng thập kỷ cai trị, nhưng sau đó đất nước rơi vào giai đoạn bất ổn và cuối cùng quân đội lại nắm quyền dưới sự chỉ huy của Abdel Fattah el-Sissi.  Libya thì rơi vào nội chiến kéo dài sau khi Gaddafi bị lật đổ, trở thành một quốc gia bị chia rẽ nhiều phe phái vũ trang và sự can thiệp nước ngoài.  Yemen đối mặt chiến tranh toàn diện giữa lực lượng chính phủ và các nhóm vũ trang, gây ra cuộc khủng hoảng nhân đạo sâu sắc nhất thế giới.  Syria biến cuộc nổi dậy thành nội chiến kéo dài hơn một thập kỷ trước khi chế độ al-Assad duy trì quyền lực với sự hỗ trợ của các lực lượng bên ngoài. 

Ở Iraq, các cuộc biểu tình từ 2018–2021 và trước đó từ 2011 phản ánh sự bất mãn lâu dài với tham nhũng, dịch vụ kém, việc làm thiếu và hệ thống phân bổ quyền lực theo cộng đồng – mô hình muhasasa – khiến nhiều người dân yêu cầu cải cách sâu rộng. Các cuộc biểu tình khiến chính phủ từ chức và buộc tổ chức bầu cử sớm, nhưng hệ thống chính trị cơ bản vẫn tồn tại với sự chi phối của các phe phái và ảnh hưởng ngoại quốc, đặc biệt từ Iran. 

Trong khi đó, Bangladesh và Nepal đại diện cho làn sóng phản kháng Gen Z / thanh niên toàn cầu trong thập niên 2020. Phong trào Monsoon Uprising ở Bangladesh năm 2024 phản ánh sự không hài lòng sâu rộng với tham nhũng, bất bình đẳng và các hạn chế đối với quyền tự do, được củng cố qua các công cụ mạng xã hội trong việc xây dựng bản sắc tập thể.  Tại Nepal, các cuộc biểu tình tương tự vào năm 2025, do chính thanh niên dẫn dắt, đã buộc Thủ tướng từ chức và dẫn đến việc thay đổi thể chế nhà nước, với quyền lực thay vì tập trung ở một cá nhân hay một đảng cầm quyền đã bị buộc phải nhượng bộ, dù còn nhiều thách thức về đường hướng xây dựng chính phủ mới. 

Ở Madagascar, sự nổi dậy năm 2025 cũng do thanh niên dẫn dắt, bắt nguồn từ các vấn đề cơ bản như cắt điện, thiếu nước, tham nhũng và nghèo đói, phản ánh một dạng nổi dậy mới ở châu Phi, kết hợp giữa đòi hỏi quyền lợi kinh tế và thay đổi chính trị. Phản ứng dữ dội đã khiến tổng thống giải tán chính phủ và thậm chí dẫn tới một cuộc đảo chính ủng hộ phong trào, đánh dấu bước ngoặt lớn trong đời sống chính trị quốc gia này. 

Venezuela có bối cảnh khác xa. Các lần khủng hoảng và biểu tình của người dân nước này, như vụ Caracazo năm 1989 hay những đợt biểu tình từ thập niên 2010, chủ yếu phản đối tình trạng kinh tế tồi tệ, lạm phát cao và khủng hoảng sinh kế. Những cuộc biểu tình này thường bị đàn áp và không dẫn tới thay đổi chế độ ngay lập tức, mà đẩy đất nước vào vòng xoáy khủng hoảng kéo dài. 

Trong khi đó, cuộc nổi dậy ở Iran, kể cả đợt mới nhất vào cuối năm 2025, có điểm khác biệt cơ bản. Những phong trào này bắt nguồn từ sự phẫn nộ sâu sắc đối với mô hình cai trị của Cộng hòa Hồi giáo, không chỉ do các vấn đề kinh tế như lạm phát cao, khủng hoảng tiền tệ, mà còn do những giới hạn đối với quyền tự do cá nhân và xã hội dưới hệ thống lãnh đạo tôn giáo chuyên chế.  Cuộc nổi dậy này không chỉ đòi hỏi sự thay đổi chính trị tức thời, mà đòi hỏi chấn chỉnh toàn bộ hệ thống thể chế chính trị và từng tầng lớp quyền lực, điều khác với các cuộc nổi dậy đòi thay đổi chính phủ hay chính sách trước đó ở nhiều nơi.

Tóm lại, dù tất cả những phong trào nêu trên đều phản ánh sự bất mãn với quyền lực tập trung, tham nhũng và thất bại về kinh tế–xã hội, thì cuộc nổi dậy ở Iran phân biệt ở bản chất có tính hệ thống sâu hơn: nó thách thức ý thức hệ và bộ máy quyền lực của một chế độ tôn giáo – chính trị bền vững. Các phong trào ở Arab Spring hay Gen Z khu vực khác thường nhắm vào một vị lãnh đạo cụ thể hoặc cấu trúc thể chế thực thi quyền lực, và nhiều nơi đã trải qua biến chuyển nhanh hơn (dù không phải luôn có kết quả tích cực dài hạn). Trong khi đó, phong trào Iran phản ánh một mặt trận rộng hơn, cả về xã hội, kinh tế và tư tưởng, dẫn đến những xung đột kéo dài và khó lường hơn nhiều so với các ví dụ khác.

Lời bàn: nếu Mỹ phải can thiệp vào Iran sẽ là một thất bại, chứng tỏ sự bất lực của phong trào quần chúng.