Vì sao Sudan không chịu vươn mình?

 

Mình đã 2 lần đến với đất nước Sudan vĩ đại. Điều không thể tưởng tượng nổi là ngay tại thủ đô Khartoum mà toàn là đường đất, đường nhựa chỉ có 1 số trục chính thôi. Nhà không số, phố không tên, nhà ở cũng như khách sạn đều thiếu và đắt đỏ.

Thất nghiệp chiếm 1/3 đân số, người không việc làm đứng đầy ngoài đường. Điều ấn tượng là người Sudan rất cao và còn ốm nhong nheo do đói ăn.

Trong lịch sử 70 năm thành lập nước kể từ 1956 đến nay thì chỉ là những cuộc nội chiến triền miên. Với đất nước rộng lớn rộng nhất châu Phi với 2.5 triệu km2, nhiều tài nguyên khoáng sản, có cả dòng sông Nile hùng vĩ mà người dân vẫn bị đầy đọa cả về thể xác lẫn tinh thần.

Mọi người cũng không nghĩ rằng Sudan có lịch sử văn hóa lâu đời, từng xâm chiếm Ai Cập, thậm chí đánh tan cả đội quân La Mã.

Điều đáng nói là trong khi Ai Cập ăn đủ nhờ du khách và du lịch là 1 ngành kinh tế mũi nhọn thì Sudan lại chẳng có gì do tình trạng chiến sự bất ổn, hơn nữa các di tích lịch sử cũng không được đầu tư khai thác dịch vụ.

Từng sống ở Cairo, mình đã chứng kiến cả dãy phố "chợ người" mà chỉ cần nhìn chiều cao và cách ăn vận là biết ngay là người Sudan. Hàng triệu người dân nước này đã phải bỏ nước ra đi, riêng Ai Cập ước tính khoảng 2 triệu người.

Do không có thời gian, mình lại nhờ Gemini viết bài

.....

Sudan – quốc gia nằm ở khu vực Đông Bắc Phi – sở hữu vị trí chiến lược bên bờ Biển Đỏ cùng dòng sông Nile huyền thoại chảy qua. Nơi đây là bức tranh được ghép bởi hai mảnh đối lập gay gắt: một bên là di sản văn minh cổ đại rực rỡ với những di tích vô giá, một bên là thực tế thảm khốc của cuộc nội chiến tàn khốc và nền kinh tế kiệt quệ.

Trái ngược với vẻ nghèo nàn hiện tại, Sudan từng là tâm điểm của những văn minh thịnh vượng bậc nhất châu Phi. Vùng đất Nubia cổ xưa – đại diện là Vương quốc Kush – từng là đối thủ đáng gờm và thậm chí từng chinh phục, cai trị Ai Cập cổ đại trong Triều đại thứ 25 (kỷ nguyên của các "Pharaoh da đen").

Ít ai biết rằng, Sudan mới là quốc gia sở hữu nhiều kim tự tháp nhất thế giới (hơn 200 kim tự tháp), vượt qua cả Ai Cập:

-Quần thể Kim tự tháp Meroë: Di sản Thế giới được UNESCO công nhận, nơi an nghỉ của các vương công, nữ hoàng Kandake huyền thoại. Các kim tự tháp ở đây có dáng đứng dốc, quy mô độc đáo, nằm thanh bình giữa cồn cát sa mạc đỏ.

-Gebel Barkal: Ngọn núi đá vôi thiêng đọng lại vô số đền thờ thần Amun và các phế tích cung điện lẫy lừng từ thế kỷ 15 TCN.

Nền văn minh Nubia cổ đại còn nổi tiếng với khả năng luyện kim sắt đỉnh cao, chữ viết riêng và xã hội tôn trọng nữ quyền – nơi các nữ hoàng chiến binh Kandake từng đánh bại cả binh đoàn La Mã hùng mạnh.

Bẩy mươi năm qua, Sudan bị giằng xé bởi các cuộc xung đột sắc tộc, tôn giáo và sự tranh giành quyền lực tàn bạo.

Sau hai cuộc nội chiến Nam - Bắc kéo dài hàng thập kỷ khiến Nam Sudan tách ra độc lập năm 2011, cùng thảm họa diệt chủng Darfur năm 2003, Sudan lại rơi vào thảm họa mới từ tháng 4/2023.

Cuộc chiến bùng nổ giữa hai lực lượng quân sự: Quân đội Quốc gia Sudan (SAF) do Tướng Abdel Fattah al-Burhan lãnh đạo và Lực lượng Hỗ trợ Nhanh (RSF) do Tướng Hemedti chỉ huy.

Tại sao đã có SAF lại còn có RSF? Trong thời gian cầm quyền trên 30 năm, nhà độc tài Barshir đã thành lập RDF nhằm làm đối trọng với SAF để tranh việc quân đội làm đảo chính. Nhưng khi ông Barshir bị dân chúng nổi loạn lật đổ vào năm 2019 thì hai phái quân đội tạm thời bắt tay để chia sẽ quyền lực cho đến khi quyết đấu như hiện nay.

Giao tranh bằng pháo binh, không kích và tác chiến đô thị tàn phá hoàn toàn thủ đô Khartoum. Hàng chục nghìn người thiệt mạng, hơn 10 triệu người phải rời bỏ nhà cửa và biến Sudan thành cuộc khủng hoảng tị nạn cùng nạn đói nghiêm trọng nhất thế giới hiện nay.

Song hành cùng chiến tranh là một nền kinh tế tan rã, nơi tỷ lệ thất nghiệp luôn nằm trong nhóm cao nhất thế giới (khoảng 30%, ở giới trẻ thậm chí vượt 50%).

Sự sụp đổ kinh tế này đến từ các nguyên nhân cốt lõi:

1. Mất nguồn thu dầu mỏ: Khi Nam Sudan tách ra năm 2011, Sudan mất tới 75% trữ lượng dầu mỏ — nguồn thu ngoại tệ và ngân sách chủ lực. Việc này gây lạm phát phi mã và sụp đổ đồng nội tệ.

2. Chiến tranh phá hủy hạ tầng: Các cơ sở sản xuất, nhà máy, hệ thống điện nước bị tàn phá. Doanh nghiệp phá sản hoặc tháo chạy, tiêu diệt toàn bộ khu vực việc làm chính thức.

3. Nông nghiệp kiệt quệ: Dù thu hút hơn 60% lực lượng lao động, ngành nông nghiệp thiếu vốn, công nghệ thô sơ và liên tục chịu thiên tai hạn hán, biến đổi khí hậu.

4. Bất ổn chính trị & Cô lập: Nhiều năm chịu lệnh trừng phạt quốc khiến dòng vốn đầu tư nước ngoài (FDI) hoàn toàn đóng băng.

Nằm trên dải đất giàu tiềm năng lịch sử và tài nguyên, câu hỏi bao giờ Sudan có thể vươn mình sánh vai cường quốc, lật lại những trang sử lẫy lừng vẫn còn đó.

Ảnh: đầu của bức tượng hoàng đế La Mã Augustus đã bị chặt và đưa về vương quốc cổ Sudan. Trong môi trường sa mạc khô ráo và không bị ánh nắng hay oxy hóa phá hủy, chiếc đầu tượng gần như nguyên vẹn 100% với đôi mắt khảm bằng đá thủy tinh (glass paste) và đá cẩm thạch trắng vẫn sáng quắc, mang lại thần thái vô cùng sống động.

Giang Thanh: Bi kịch của nữ hoàng hột le

 

Trong phong trào bán hột le mua hột xoàn do chị Hằng phát động, mọi người nên nhớ đến một nữ nhi không tầm thường khác, đỉnh của nghề buôn hột đó là Giang Thanh, vợ thứ tư kém 21 tuổi của Mao Trạch Đông.

Từ một ca sĩ trung bình về tài nghệ lẫn nhan sắc, Giang phu nhân đã đi vào lịch sử với những câu chuyện để đời.

Mao truyền ngôi cho Hoa Quốc Phong với câu viết nổi tiếng: "Chú làm việc, ta yên tâm; khi có chuyện, hỏi Giang Thanh". Hoa lúc đó mới ngoài 50, thuộc loại trẻ ranh so với các BCT lão luyện, Mao có ý để Giang và bè lũ bốn tên nhiếp chính.

Tuy nhiên trời không chiều lòng người, phái "Phàm là" đã thua phái "Thực dụng" của Đặng Tiểu Bình. Nhưng Đặng đã khôn ngoan không đạp đổ di sản của Mao bằng kết luận "Công bẩy, tội ba", tức công của Mao lớn hơn tội.

Mình nhờ Gemini viết về người đàn bà đỉnh trong nghề buôn vua này.

. . . . .

Trong lịch sử hiện đại, hiếm có người phụ nữ nào để lại dấu ấn đầy mâu thuẫn như Giang Thanh. Cuộc đời bà là một vở kịch nhiều màn, nơi ranh giới giữa nghệ thuật sân khấu và thủ đoạn chính trị bị xóa mờ hoàn toàn. Từ một cô diễn viên hạng trung ở Thượng Hải khao khát ánh đèn sân khấu, Giang đã bước lên đỉnh cao quyền lực của một quốc gia hàng tỷ dân, để rồi cuối cùng kết thúc hành trình trong sự cô độc và tủi nhục sau thanh sắt nhà giam.

Sự nghiệp chính trị của Giang Thanh là một bức tranh bi hài kịch điển hình về sự chênh lệch giữa chức vụ chính thức và quyền lực thực tế.

Về mặt danh nghĩa, trong suốt nhiều năm, Giang Thanh không hề nắm giữ các vị trí lãnh đạo tối cao trong bộ máy Nhà nước hay Đảng. Bà không phải là Tổng Bí thư, không phải Chủ tịch nước, cũng chẳng phải Thủ tướng. Vị trí chính thức lâu năm và "khiêm tốn" nhất của bà chỉ đơn giản là... phu nhân của Chủ tịch Mao Trạch Đông.

Ngay cả khi bước vào thời kỳ Cách mạng Văn hóa (1966–1976), chức vụ chính thức cao nhất mà bà đảm nhận cũng chỉ là Phó Trưởng Ban Cách mạng Văn hóa Trung ương và Ủy viên Bộ Chính trị. Trên giấy tờ, Giang Thanh chưa bao giờ là người đứng đầu chính thức của bất kỳ cơ quan quyền lực nhà nước trọng yếu nào.

Thế nhưng, bi kịch của lịch sử nằm ở chỗ: quyền lực thực tế của bà lại tỉ lệ nghịch hoàn toàn với những danh xưng hành chính đó.

Núp bóng dưới cái danh "người truyền đạt ý chí của Chủ tịch", Giang Thanh sở hữu một thứ quyền lực bóng tối gần như vô hạn. Bà không cần một chức vụ chính thức để bãi nhiệm các quan chức cấp cao; bà chỉ cần một lời phát biểu tại các buổi diễn thuyết để biến những nhà lãnh đạo hay các tướng lĩnh kỳ cựu thành "kẻ thù của nhân dân".

Bằng việc thao túng Tổ Cách mạng Văn hóa Trung ương và thành lập phe "Tứ đại đồng mưu" (bè lũ bốn tên), Giang Thanh đã biến đời sống chính trị và văn hóa của một đất nước khổng lồ thành sân khấu riêng của mình.

Sự châm biếm đỉnh cao nằm ở lĩnh vực nghệ thuật – xuất thân ban đầu của bà. Là một diễn viên, Giang Thanh dùng quyền lực thực tế để khống chế nền văn hóa nghệ thuật phong phú nghìn năm, cô đọng toàn bộ đời sống tinh thần của hàng trăm triệu dân vào đúng "Tám mẫu kịch cách mạng" do bà độc quyền phê duyệt. Một cựu đào hát Thượng Hải trở thành "đại giáo chủ" văn hóa, định đoạt xem nhân dân được nghe nhạc gì, xem vở kịch nào và suy nghĩ ra sao. Quyền lực thực tế ấy không đến từ sự nể trọng hay tài năng kiệt xuất, mà đến từ sự sợ hãi và vầng hào quang vay mượn từ người chồng vĩ đại.

Nhưng quyền lực dựa trên sự vay mượn và bóng tối luôn mang bản chất của một bong bóng xà phòng. Khi cây đại thụ Mao Trạch Đông qua đời vào năm 1976, tấm màn nhung bảo vệ Giang Thanh lập tức sụp đổ. Chỉ một tháng sau cái chết của chồng, bà cùng nhóm "Tứ đại đồng mưu" bị bắt giữ.

Phiên tòa lịch sử năm 1980–1981 là màn hạ cay đắng nhất cho cuộc đời bà. Khi đứng trước bệ thẩm đoàn, bị cáo buộc những tội danh khủng khiếp trong mười năm hỗn loạn của Cách mạng Văn hóa, Giang Thanh đã gầm lên một câu nói lột tả trần trụi bản chất quyền lực của mình: "Tôi là con chó của Chủ tịch Mao. Ông ấy bảo tôi cắn ai, tôi cắn người đó!" .

Sự chua chát và cay đắng đọng lại chính ở thời điểm này: người phụ nữ từng múa may quay cuồng trên đỉnh cao quyền lực, thâu tóm số phận của hàng triệu người, cuối cùng thừa nhận mình chỉ là một công cụ, một cái bóng không hơn không kém.

Bị tuyên án tử hình (sau giảm xuống chung thân), Giang Thanh sống những năm tháng cuối đời trong sự cô lập hoàn toàn. Năm 1991, bà tự sát trong phòng giam, kết thúc một đời sóng gió.

Cuộc đời Giang Thanh là một lời nhắc nhở cay đắng về cái giá của quyền lực ảo tưởng. Bà khao khát trở thành nữ hoàng trên sân khấu chính trị, nhưng rốt cuộc chỉ là nạn nhân và cũng là thủ túc trong một bi kịch do chính mình góp phần dàn dựng.