Nhìn lại quá trình và nguyên nhân phát triển của các nước Vùng Vịnh

 

Khối Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) bao gồm 6 quốc gia: Saudi Arabia, UAE, Qatar, Kuwait, Oman và Bahrain. Từ những bộ tộc du mục trên sa mạc cằn cỗi, sự phát triển của GCC trong nửa thế kỷ qua là một trong những câu chuyện chuyển mình kinh tế kỳ vĩ nhất lịch sử hiện đại, biến nơi đây thành trung tâm tài chính và địa chính trị toàn cầu.

Quá trình phát triển và số liệu tăng trưởng GDP

Quá trình phát triển của GCC có thể chia thành ba giai đoạn chính:

Kỷ nguyên bùng nổ dầu mỏ (1970–2000): Sau cú sốc giá dầu năm 1973, dòng tiền petrodollar khổng lồ đổ về giúp các nước GCC xây dựng hệ thống cơ sở hạ tầng hiện đại từ con số không. GDP toàn khối tăng trưởng phi mã, bình quân trên 6% mỗi năm trong giai đoạn này.

Giai đoạn tái cấu trúc và đô thị hóa (2000–2015): Nhận ra sự nguy hiểm của việc phụ thuộc vào "vàng đen", các nước bắt đầu rót tiền vào các quỹ chủ quyền (SWF) và quy hoạch các siêu đô thị như Dubai hay Doha thành trung tâm tài chính, du lịch thế giới.

Tốc lực đa dạng hóa (2015–đến nay): Tính đến giai đoạn hiện tại, quy mô kinh tế toàn khối GCC đã đạt khoảng 2.300 tỷ USD, xếp thứ 9 toàn cầu. Sự chuyển dịch diễn ra vô cùng ấn tượng: tốc độ tăng trưởng GDP thực tế toàn khối đạt mức 5,2%, với động lực chính không còn là dầu mỏ mà đến từ các lĩnh vực phi dầu mỏ (chiếm tới 73,2% tổng GDP toàn khối).

Vì sao UAE và Qatar phát triển tốt hơn Saudi Arabia?

Dù Saudi Arabia có quy mô kinh tế lớn nhất khối (khoảng 1.389 tỷ USD), nhưng xét về hiệu quả phát triển, chất lượng sống và mức độ thịnh vượng cá nhân, hai quốc gia nhỏ là UAE và Qatar lại vượt trội hoàn toàn. Sự khác biệt này đến từ ba yếu tố cốt lõi:

1. Lợi thế quy mô dân số và GDP đầu người

Qatar (2,8 triệu dân) và UAE (khoảng 9,5 triệu dân nhưng hơn 85% là lao động nước ngoài) có quy mô dân số bản địa cực kỳ nhỏ so với Saudi Arabia (gần 37 triệu dân). Do đó, dòng tiền từ tài nguyên được cô đặc và chia đều hơn. GDP đầu người tính theo sức mua tương đương (PPP) của Qatar dẫn đầu khu vực với khoảng 112.000 USD, UAE đạt gần 88.000 USD, trong khi Saudi Arabia chỉ dừng lại ở mức 78.000 USD (số liệu năm nay).

2. Xuất phát điểm và tư duy mở cửa sớm hơn

Dubai (UAE) đã bắt đầu chiến lược đa dạng hóa kinh tế từ những năm 1980 khi dự báo nguồn dầu mỏ của họ sẽ cạn kiệt trước Abu Dhabi. Họ biến mình thành một "hub" (trung tâm) trung chuyển logistics, hàng không (Emirates) và tài chính tự do mở cửa cho thế giới. Qatar cũng đi trước một bước khi tập trung vào khí hóa lỏng (LNG) từ những năm 1990 để không bị phụ thuộc vào thị trường dầu thô của OPEC. Trái lại, Saudi Arabia đóng cửa và duy trì nền thần quyền bảo thủ suốt nhiều thập kỷ, chỉ mới thực sự bắt đầu mở cửa từ năm 2016 dưới thời Thái tử Mohammed bin Salman.

Tiêu điểm: Tầm nhìn 2030 của Saudi Arabia có thực sự "thất bại"?

Nói Tầm nhìn 2030 (Vision 2030) của Saudi Arabia "thất bại hoàn toàn" là chưa chính xác, nhưng nếu nói dự án này vỡ mộng và phải tái cấu trúc sâu sắc vì những mục tiêu phi thực tế thì hoàn toàn đúng.

Chính phủ Saudi Arabia vừa qua đã phải ra quyết định hoãn, hủy hoặc thu hẹp hàng loạt siêu dự án (Megaprojects) cốt lõi của Tầm nhìn 2030. Nguyên nhân chính bao gồm:

Cơn ác mộng tài chính của Siêu đô thị NEOM: Dự án thành phố thẳng "The Line" dài 170km băng qua sa mạc, từng được kỳ vọng ngốn 500 tỷ USD (toàn bộ siêu dự án NEOM ước tính lên tới 4.500 tỷ USD), đã buộc phải tạm dừng thi công vô thời hạn đối với các phần mở rộng lớn. Mục tiêu đón 1,5 triệu dân vào năm 2030 bị hạ xuống mức không tưởng: chỉ còn chưa đầy 100.000 dân. khu nghỉ dưỡng trượt tuyết Trojena cũng bị rút quyền đăng cử Á vận hội Mùa đông 2029.

Giá dầu sụt giảm và gánh nặng ngân sách: Saudi Arabia cần giá dầu ở mức trên 80-85 USD/thùng để nuôi bộ máy và các siêu dự án. Tuy nhiên, giá dầu thế giới sụt giảm mạnh (chỉ quanh mức 60 USD/thùng) cộng thêm chi phí an ninh quốc phòng gia tăng khiến thâm hụt ngân sách của Riyadh đạt mức kỷ lục.

Sự thiếu hụt dòng vốn FDI: Saudi Arabia kỳ vọng dòng vốn đầu tư nước ngoài sẽ đổ vào để cùng gánh vác Vision 2030. Nhưng các nhà đầu tư phương Tây tỏ ra rất thận trọng trước tính khả thi của các dự án viễn tưởng này, buộc Quỹ chủ quyền PIF của Saudi phải tự gánh tiến độ, dẫn đến tình trạng cạn kiệt thanh khoản nghiêm trọng.

Kết luận: Trong khi UAE và Qatar phát triển bền vững nhờ chiến lược "đi chậm mà chắc", xây dựng từ gốc rễ dịch vụ, hạ tầng mềm và thể chế mở, thì Saudi Arabia lại vấp ngã vì tham vọng đốt cháy giai đoạn bằng những siêu dự án mang tính "đánh bóng thương hiệu" (Ego projects). Riyadh hiện đang phải học tập chính hai người hàng xóm nhỏ của mình: hạ bớt sự kiêu ngạo, thu hẹp quy mô viễn tưởng để tập trung vào những thứ thực tế hơn như hạ tầng số, cảng biển và trung tâm dữ liệu AI.

(Theo Gimini)

Lời bình: trong các năm 2001-2011, mình được chứng kiến tận mắt nhưng đổi thay kỳ diệu của UAE. Đó thực sự là một công trường xây dựng khổng lồ, những "đàn chim sắt" mọc lên khắp mọi nơi là những chiếc cần cầu để xây lên những tòa nhà cao cao mãi.

Tốc độ tăng trưởng của lúc này thường xuyên hai con số, như Qatar, nơi mình đã từng đến 3 lần có năm GDP tăng 30%.

Có một điều mà báo chí giấu đi đó là sự dấu mặt của đội ngũ cố vấn phương Tây đã đóng góp "chất xám" hết sức quan trọng, nếu không, theo quan điểm cá nhân, sẽ chẳng có sự vươn mình nào cả.

Từ đó cho thấy "yếu tố bên ngoài", cụ thể là địa chính trị thế giới, đóng vai trò mấu chốt cho sự thay đổi cho sự phát triển chung cũng như ở từng nước cá biệt.