CÃI CHẦY CÃI CỐI

Hôm rồi mình và bà xã không ngủ được. Chẳng biết làm gì, đành chơi trò pillow talk. Bà xã bảo người phương Tây và người châu Á đều có những cái hay, cái mạnh, nếu học hỏi lẫn nhau thì perfect.

Quan điểm của mình khác. Trình độ ngang nhau thì mới nói học lẫn nhau, đàng này phương Tây đi trước, văn mình hiện đại, còn mình ăn lông ở lỗ, chân đất mắt toét có gì đáng hãnh diện. Thế giới đang là nơi Tây bầy đặt ra mọi luật lệ, kịch bản. Khôn ngoan nhất là mình học Tây một cách tối đa, còn cứ nghĩ Tây có cái hay của tây, Ta có cái hay của ta thì không khá lên được.

Trong trò chơi chầy cối, người ta bảo chỉ có chầy hỏng chứ cối không bao giờ việc gì. Mình không hiểu chầy tương trưng cho cái gì và cối miêu tả cái gì, một khi Cối không cho Chầy phát biểu cho hết một nửa còn lại của sự thật thì Chầy chỉ biết im.

May quá, có cái facebook, mình phải nói cho hết về suy nghĩ về chuyện này.

Cách đây 1000 năm chưa biết Tây hay Đông, ai hơn ai. Bây giờ Tây cũng chỉ hơn mình 1 điểm, đó là người Tây mạnh dạn tự tin, còn người châu Á quá nhút nhát. Từ nhút nhát sinh ra sĩ diện, ghen ghét, tệ hại hơn là dối trá và bạo lực.

Một điểm thôi nhưng lại có nguyên nhân sâu xa về lịch sử và địa lý. Văn minh phương Tây xuất phát từ vùng Địa Trung Hải. Đây là vùng biển hiền hòa, tàu thuyền đi lại dễ dàng, cư dân giữa các quốc gia và vùng lãnh thổ dễ dàng giao lưu, gặp gỡ và trao đổi với nhau. Sau đó, người Tây Ban Nha, Bồ, Hà Lan, Anh, Bắc Âu đều rất giỏi nghề đi biển, vượt đại dương và vòng quanh thế giới, nên họ có những khám phá và phát kiến kỳ diệu, các ý tưởng được cọ sát thực tế, mở mang ra những chân lý mới. Trong khi đó, văn minh Phương Đông thiên về nông nghiệp, khép kín. Người Trung Quốc chỉ quanh quẩn 3 con sông, ít ra biển và giao tiếp với thế giới bên ngoài.

Đến nay người châu Á đã đi du lịch nhiều, nhưng mỗi khi du lịch họ thường chui tọt vào khách sạn, còn người phương Tây thích du lịch bụi, làm Tây ba lô ít nhất vài lần trong đời nên họ am hiểu cuộc sống ở những vùng đất đã đến.

Cuộc sống thành thị và cuộc sống nông thôn khác nhau rất nhiều, đặc biệt về khía cạnh giao tiếp. Trung Quốc vừa mới đạt ngưỡng 50-50 về tỉ lệ dân số nông thôn – thành thị, còn bên phương Tây đã đạt tỉ lệ đó hàng trăm năm nay. Bây giờ dân số thành thị ở các nước phát triển là 90%, chủ yếu làm kinh tế dịch vụ trong khi Trung Quốc, VN, Thái, Inđô vẫn thiên về sản xuất công nông nghiệp.

Trong các trường phổ thông, học sinh châu Á học giỏi hơn học sinh da trắng, đến bậc đại học tạm coi là ngang nhau, nhưng đến tuổi trưởng thành thì người phương Tây vượt hơn hẳn. Nếu người Á châu sửa được tính nhút nhát, giao tiếp giỏi thì dân ta cũng không kém gì dân Tây.

QUY LUẬT VƠI ĐẦY

Quy luật vơi đầy là quy luật xa xưa như trái đất: trăng hết tròn lại khuyết, hết khuyết  lại đầy. Trăng ảnh hưởng đến thủy triều, bởi vậy có khi mực nước biển lên, khi thì nước biển xuống. Bờ biển Trà Cổ là chỗ nước lở nên nước biển cực kỳ trong. Thái Bình là một tỉnh nằm ở nơi được biển bồi đắp, đúng ra việc lấn biển của cha ông đã tạo ra cả tỉnh Thái Bình.

Dòng sông bên lở bên bồi, nhưng rồi nước chuyển dòng, lở thành bồi... Bên cạnh thiên nhiên, trong xã hội con người, người ta gọi quy luật vơi đầy là quy luật quả lắc, hay đồ thị hình sin, xuống hết đáy thì sẽ đi lên, lên cực đỉnh thì phải đi xuống.

Trong thời trang, hết quần ống loe thì sang quần ống bó; hết giày mõm nhọn thì chuyển mõm tù, rồi ngược lại. Âm nhạc cũng vậy, dù theo 2/4, 3/4 hay 4/4 thì cũng lặp đi lặp lại theo nhịp.

Ai chơi chứng khoán hoặc bất động sản thì biết liền. Chứng khoán và bất động sản bao giờ cũng lên xuống theo sóng. Vui mấy chốc, buồn tầy gang, làm sao có thể buồn hay vui mãi được. Bận rộn thì mong được rảnh rỗi, nhàn cư rồi thì tìm cách để mua vui. Vô danh tiểu tốt thì háo danh; khi đã là người được mọi người biết đến thì mới hiểu sự bực bội và phiền toái, lúc đó muốn trở lại.

VUA Ả RẬP

Thế giới Ả Rập gồm 22 nước có chung ngôn ngữ, văn hóa, tôn giáo, nằm ở vùng Trung Đông, giữa ba châu lục lớn là Châu Á, Châu Âu và Châu Phi. Vì ở gần châu Âu, được "gần đèn thì rạng" nên nhiều nước Ả Rập đã có thời không đến nỗi nào. Beirut từng được coi là Paris thu nhỏ; Damacus là "hòn ngọc sa mạc", các đô thị Cairo, Bagdah, Casablanca....sầm uất và là những cái nôi của văn minh. Chìm trong các thể chế độc tài, thế giới Ả Rập đã có những bước thụt lùi một cách tương đối, ví dụ tỉ trọng mậu dịch của các nước Ả Rập so với toàn cầu chỉ bằng 1/2 so với 50 năm trước.

Do đó sẽ không có gì lạ khi nổ ra những cuộc nổi dậy của người dân chống lại giới cầm quyền áp bức và bất công. Một làn sóng như vậy diễn ra vào đầu năm 2011, mà người ta quen gọi là "Mùa xuân Ả Rập". Arab Spring đã quật đổ các chế độ độc tài ở Tuynisia, Ai Cập, Yemen và Lybia; làm rung rinh các giới cầm quyền ở Sudan, Algeria, Syria. Trước năm 2011, mọi người đã chứng kiến những biến động chính trị lớn ở Lebanon, Iraq, Somalia, đảo chính ở Mauritania và Palestin cũng thay thế nhà lãnh đạo lâu năm là Arafat. Kỳ lạ thay, các thể chế phong kiến Ả Rập thì vẫn "bình chân như vại", như không hề có sự đe dọa lật đổ ?

Hiện có 8 quốc gia Ả Rập còn duy trì chế độ phong kiến, trong đó Jordan và Morocco đã hướng theo "thế tục", còn 6 nước hợp tác vùng Vịnh (GCC) thì chế độ phong kiến vẫn giữ nguyên những đặc tính "truyền thống" mà mang nặng màu sắc tôn giáo vì nhà Vua cũng chính là một vị giáo chủ. Trước khi đi vào tìm hiểu nguyên nhân sự bền vững của 6 nhà nước phong kiến GCC, hãy thử điểm qua các triều đại ở các nước.

Oman có lẽ là quốc gia phong kiến lâu đời nhất trong số các nước vùng Vịnh, với một quá khứ huy hoàng. Tuy nhiên vị vua được coi là khai sinh là triều đại hiện hành lên ngôi vào năm 1749 là Ahmed Al Busaid. Vua hiện nay Sheikh Qaboos, (Sheikh la một danh hiệu chỉ người hoàng tộc), SN 1940 lên ngôi sao một cuộc đảo chính không đổ máu, lật đổ vua cha vào năm 1970.

Kuwait là nước thiết lập được một nhà nước phong kiến khá lâu đời, từ đầu thế kỷ 18 và dòng họ Al Sabar được coi là lập quốc vẫn còn cai trị đất nước cho đến ngày nay. Vị vua hiên nay là Sheikh Sabar Al Sabar , SN 1929, thuộc đời thứ 15, lên ngôi năm 2006. Sự kiện này có thể coi là một cuộc đảo chính vì khi vị tiền nhiệm là Saad qua đời, Sabar lúc đó là Thủ tướng đã phế truất Thái tử để nắm quyền.

Dòng họ Al Khalifa thống trị tại Baihrain vốn di cư từ Kuwait mà vị vua đầu tiên là Ahmad đã được các bà con của mình thuộc vương triều Al Sabar giúp chiếm lấy quyền lực vào năm 1783. Ngày nay, Sheikh Hamad, SN 1950, lên ngôi từ năm 1999 vẫn còn trị vì trong khi Sheikh Salman, người chỉ kém vua cha 19 tuổi là Thái tử.

Qatar vốn là một phần của Bahrain, mặc dù diện tích lớn hơn Bahrain nhưng hầu hết phủ sa mạc. Chiếm được quyền lực vào khoảng giữa thế kỷ 19, dòng họ Al Thani đã xưng vương và ly khai với cố quốc. Sau khi Hamad thoái vị vào năm 2013, Tamin, SN 1980 lên ngôi đã trở thành ông vua trẻ nhất trong số các ông vua của vùng Vịnh.

UAE là một liên bang gồm 7 tiểu vương quốc và 7 ông vua riêng, trong đó Abu Dhabi và Dubai là hai tiểu vương quốc lớn nhất chiếm trên 80% diện tích, dân số và GDP của UAE. Dòng họ Al Maktoum của vua Dubai cũng có nguồn gốc từ Abu Dhabi, đã tới định cư và phát triển Dubai vào đầu thế kỷ 19. Trước đó dòng họ Al Nahyan đã thiết lập chế đô cai trị tại Abu Dhabi vào khoảng năm 1793.

Quốc gia lớn nhất trong vùng là Saudi, được hình thành từ nhiều bộ lạc và tiểu quốc trong quá khứ. Dòng họ Al Saud đã từng làm tiểu vương từ đầu thế kỷ 18, tuy nhiên đến tận năm 1932, Abdulaziz, một thành viên của Al Saud mới thống nhất được phần lớn đất đai trên bán đảo Ả Rập, thành lập nên nhà nước Saudi.

Như vậy các triều đại Ả Rập vùng Vịnh đều có sự hình thành lâu đời, đã trở thành một phần lịch sử ở mỗi nước. Điều thú vị là các vua vùng Vịnh có những danh hiệu khác nhau như King (Saudi, Bahrain), Emir (Kuwait, Qatar), Ruler (các vua UAE) và Sultan (Oman). Trong 12 ông Vua (riêng UAE đã có 7 vị) phần lớn đã luống tuổi và đại đa số Vua và các hoàng thân quốc thích đều là những người được Tây học vì được du học từ nhỏ và sống nhiều năm ở nước ngoài. Điều đó cho thấy một sự tương phản rõ rệt, một bên là truyền thống, một bên là hiện đại trong việc điều hành các nước này. Nói rõ hơn, về bề nổi, luôn luôn đề cao bản sắc văn hóa cũ, giữ gìn biểu tượng cũ, những trong thực hành lại hướng theo những chỉ dẫn của đội ngũ cố vấn phương Tây. Đây là "công thức" tối ưu về đối nội cũng như đối ngoại.

Các nước vùng Vịnh đều có rất đông ngoại kiều sinh sống dài hạn, ít như Saudi và Bahrain cũng lên tới 30%, nhiều như UAE và Qatar là 80%, đặt ra vấn đề duy trì sự đoàn kết hài hòa trong xã hội. Với việc đề cao phong tục mang màu sắc tôn giáo thì giới ngoại kiều sẽ phải hiểu rằng họ không thể có vai trò và không nên tranh chấp chính trị gì ở đây. Nằm bên canh các quốc gia hùng mạnh hơn như Ai Cập, Iraq, Iran, các nước vùng Vịnh cần cái ô bảo hộ về quân sự của Mỹ và phương Tây, do đó một thể chế vận hành nhà nước theo mô hình hiện đại đã đáp ứng được các yêu cầu về thích nghi với dòng chảy chung của thế giới.

Một yếu tố nữa, các nước vùng Vịnh hiện có sự phát triển bền vững, cân đối về kinh tế, xã hội và môi trường, khác hẳn với các nước Ả Rập "cộng hòa" nhưng thực chất là độc tài, tham nhũng và mất lòng dân.

Tháng 4/2017

DUYÊN NỢ WENGER – MOURINHO ĐANG ĐI ĐẾN HỒI KẾT

Thuở tuổi teen, mình chỉ đủ tiền mua vé xem bóng đá ở cửa “đít gôn” của sân Hàng Đẫy. Vào sân rồi, vượt qua vài lớp hàng rào, mình ngồi tận khán đài B, oai như cóc. Khán đài B khoái hơn khán đài A vì đó là nơi các cầu thủ đi ra đi vào. Thỉnh thoảng còn nhảy vào cả trong sân. Mình thích nghe lỏm những gì chú Huấn luyện viên nói với các anh cầu thủ vào giờ nghỉ giữa hai hiệp. Chú nói thể này: khi có bóng, cả đội phải bung ra tìm chỗ trống, giống như bông hoa nở; mất bóng thì phải nhanh chóng co cụm lại. Thực ra đây là một giáo lý cơ bản trong chiến thuật bóng đá mà những nhà cầm quân nhắc đi nhắc lại: bung ra và co cụm, phản ánh hai thế trận thiên về tấn công và thiên về phòng ngự.

Nếu nói Wenger và Mourinho là hai HLV giỏi nhất hiện tại thì phải tranh cãi thế nào là “giỏi” nhưng mọi người dễ dàng đồng ý rằng họ nổi tiếng thế giới, nhưng lại có với triết lý bóng đá hoàn toàn trái ngược nhau như nước với lửa: thiên tấn công – nặng phòng ngự; cống hiến và thực dụng; người tằn tiện và ưu tiên cầu thủ trẻ, còn người kia vung tiền mua danh hiệu và chỉ ưa dùng những cầu thủ đã thành danh.

Wenger và Mourinho không hề dấu diếm là họ ghét nhau, nhưng thật ra mối tư thù giữa họ còn có lý do lịch sử.

Trước khi trở thành đối thủ của nhau Wenger và Mourinho còn khá vô danh. Wenger khỏi đầu với đội bóng nhỏ Monaco và suýt đưa đội trở thành vô địch nước Pháp, nếu không có chuyện mua bán tỉ số của đội Marceille. Sau này Marceille bị kỷ luật tước danh hiệu vô địch và đưa xuống hạng nhưng Wenger đã chán nản và bỏ sang Nhật. Mourinho cũng khởi đầu với một đội bóng tí hon Porto ở quê nhà Bồ Đào Nha nhưng đã may mắn hơn đã đưa Porto lên chức vô địch ở cả trong nước lẫn châu Âu.

Wenger đến với Premier League (PL) trước Mourinho 8 mùa bóng, trong 8 mùa đó, Arsenal vô địch 3 lần, 5 lần về nhì, còn Man Utd vô địch 5 mùa. Mỗi mùa bóng là một cuộc đua song mã đầy hào hứng giữa Arsenal và Man Utd. Khi Mourinho về nắm Chelsie năm 2003, Chelsie vô địch luôn hai mùa giải, Man Utd về nhì cả hai mùa, còn Arsenal ”ra dìa”. Đến mùa giải thứ ba, vẫn là cuộc đua big two cho đến trận áp chót, lúc đó Chelsia buộc phải thắng Arsenal để nuôi hy vọng, còn hòa hoặc thua thì chức vô địch thuộc về Man Utd. Arsenal của Arsene không còn hy vọng gì nhưng đã chơi hết sức quyết liệt, trận đấu hòa 1-1, là một lý do gián tiếp để Chelsie sa sút và Mourinho bị sa thải vào mùa giải tiếp theo.

Mùa giải năm nay là lần thứ ba Mourinho quay lại với PL với đội Man Utd. Nhưng thời thế đã khác, cả hai đội Man Utd và Arsenal đều thi đấu không thành công, hiện đang ở vị trí 5 và 6, và đang loay hoay làm sao lọt vào top 4. Có một điều trớ trêu là, PL là giải đấu hấp hẫn nhất hành tinh, còn vượt hơn Champion League (CL) về tiền thưởng và số lượng khán giả, nhưng các đội bóng đại gia lại coi top 4, vị trí được tham dự CL như một “ranh giới đỏ” của thành công và thất bại. Các ông bầu của Man Utd như Moyes và Van Gal vì không có top 4 mà mất ghế; trong khi dù bị chán ghét tham quyền cố vị nhưng Wenger đã trụ vững ở Arsenal.

Trong 6 đại gia, thực tế Chelsie đã chắc một suất, còn lại 5 ông còn lại gồm Man city, Tottenham, Liverpool, Man Utd và Arsenal, phải tranh 3 suất còn lại trong giai đoạn nước rút của giải. Như vậy xác xuất top 4 của 5 đại gia sẽ là 0.6, xác xuất để cả hai Wenger và Mourinho cùng đạt top 4 để giữ ghế là 0.6 x 0.6 =0.36, tức 36%. Mặc dù điểm số chênh lệch không nhiều nhưng phải thấy cơ hội của Man Utd và Arsenal nhỏ hơn so với các đối thủ, do đó cơ hội để Wenger và Mourinho tiếp tục là “kẻ thù” của nhau trong mùa giải tới còn nhỏ hơn 36% và hết sức mong manh.

Trận đấu gần áp chót vào 7/5 giữa Arsenal và Man Utd sẽ là trận đấu một mất một còn, trận đấu cuối cùng của hai HLV hàng đầu, trong đó có lẽ chỉ còn lại một đội lách qua he cửa hẹp một mất một còn. Cuộc chia tay sau 21 năm của Wenger sẽ đẫm nước mắt. Còn nếu một người kiêu ngạo như Mourinho mà bị trảm chỉ sau một năm thì còn đau hơn!

VUA CHÂU Á

Vừa rồi, Vua Nhật Bản Akihito sang thăm Việt Nam và đã được đón tiếp long trọng. Trong các Vua châu Á, ngoại trừ các Vua Malaysia chỉ là Vua của những tiểu bang và không có thực quyền; trong khi Brunay cũng tách ra từ Malaysia mãi sau này vào năm 1984, thì các Vua Nhật, Campuchia hay Thái Lan đều được người dân các nước này ngưỡng mộ. Đó là điều mình thấy chạnh lòng khi nghĩ về Vua nước Việt, thật vô lý và buồn khi Bảo Đại đã bị đồng bào của mình đối xử một cách bất công. Viết thế này có vẻ đã “đi ngược chiều” và chắc sẽ bị ném đá, nhưng cứ cho mình cơ hội trình bày quan điểm.

Akihito thuộc hàng con cháu của Bảo Đại (1913-1997) vì vua cha Hirohito(1901-1989) mới cùng thế hệ, hai Vua lên ngôi cùng năm 1926. Thực sự Hirohito là một tội phạm chiến tranh, người đã từng tham gia quân đội và trực tiếp chỉ đạo trong chiến tranh Thế giới lần thứ hai. Sau khi chiến tranh kết thúc và nước Nhật thua, Hirohito không bị xét xử như những nhà lãnh đạo khác của Nhật, thậm chí vẫn giữ ngôi Vua, chỉ mất đi thực quyền sang cho Thủ tướng. Rõ ràng người Nhật đã bao che cho những hành động tội lỗi của Hirohito trong chiến tranh. Ông vẫn được người dân Nhật sùng bái cho đến hết đời.

Cha của Vua Campuchia và Vua Thái hiện hành mới qua đời chưa lâu, đều thuộc hàng đàn em út của Bảo Đại, đó là Xihanuk (1922-2012), lên ngôi năm 1941và Bhumibol (1927-2016), lên ngôi năm 1946. Điểm chung của cả 4 Vua là đều được chỉ định Thái tử từ tấm bé và do đó được học hành, đào tạo hết sức cầu kỳ. Con tạo xoay vẫn, số phận đã đưa đẩy các Vua, nhưng rồi Vua người ta đều có happy end, ngoại trừ Vua nước mình.

Nếu so sánh về ngoại hình, dễ dàng cho thấy Vua mình ăn đứt mấy Vua kia, Hirohito lùn, Xihanuk vừa lùn vừa béo, Bhumitol có thể coi là tướng mặt chuột (là người Thái mà viết kiểu này thì chắc lôi thôi). Trong khi đó Bảo Đại của chúng ta tướng cao lớn, mặt mũi phương phi, đầy đặn, dù mặc quốc phục hay Âu phục cũng toát ra vẻ uy nghi của Thiên tử. Ông là một nhà thể thao cự phách trong nhiều môn như Quần vợt, Đua xe, Bơi lội...Về ngoại ngữ, bên cạnh tiếng Pháp quá siêu thì chữ Hán cũng cực kỳ giỏi và rất am hiểu lịch sử. Khi trò chuyện và trong các tác phẩm, Bảo Đại thường xuyên trích dẫn các loại điển tích văn học và các thành ngữ Đông Tây.

So sánh tài năng đức độ là điều rất khó, để nhận định thì phải nhìn vào công và tội trong hoàn cảnh của lịch sử. Cũng chẳng ai muốn đánh giá Bảo Đại một cách khách quan vì truyền thông của miền Bắc và miền Nam đã xuyên tạc và bôi nhọ ông quá nhiều.

Họ bảo ông trai gái lăng nhăng, nhưng không chịu nhớ chính Bảo Đại là người xóa bỏ chế độ cung nữ phi tần hàng ngàn năm, điều mà Vua Phổ Nghi của Trung Quốc không làm được vào cùng thời gian. Không thể nói những mối tình của Bảo Đại là vụng trộm vì ông đều công khai mối quan hệ và thường sinh con, thậm chí còn được hoàng hậu Nam Phương chấp nhận (thể hiện qua thư của Nam Phương gửi các bà Phi, với những lời lẽ cao cả và lịch sự “em chăm sóc Hoàng Thượng giùm chị”, không hổ danh một bà hoàng). Mặc dù mẹ là bà Từ Cung muốn Bảo Đại lấy thêm vợ lẽ nhưng ông luôn từ chối và chỉ khi Nam Phương qua đời vào năm 1963 thì ông mới chính thức lấy vợ khác vì ông muốn giữ chế độ một vợ một chồng. Việc Bảo Đại có nhân tình có thể tạm thông cảm vào lúc ông xa vợ, đó là thời gian từ cuối 1945-đầu 1946 tại Hà Nội, thời gian ở Hongkong 1946-1949, khi về nước 1949-1955 thì Nam Phương đã sang Pháp rồi. Có tin ông có bồ từ trước năm 1945 nhưng đó chỉ là đồn đại.

Ai cũng biết Bảo Đại không có thực quyền trong phần lớn thời gian tại chức nhưng lại trách ông săn bắn và quy tội ham chơi. Không có việc làm thì đi săn để giải khuây không được sao ? Ông vẫn cố gắng làm những điều trong phạm vi có thể được, chẳng hạn xóa bỏ nghi lễ quỳ lạy lạc hậu, điều mà bên Thái vẫn duy trì.

Thật ra Bảo Đại đã có những cơ hội để có quyền lực. Năm 1945, ông đã tự nguyện thoái vị và cho rằng “thà làm dân một nước độc lập còn hơn làm Vua một nước nô lệ”. Trong khoảng trống về quân sự khi Nhật thua đồng minh lúc đó, đội quân hoàng gia của ông hoàn toàn có thể đánh bại Việt Minh. Đúng ra ông đã tính đến điều đó nhưng không muốn cảnh người Việt chiến tranh giết hại lẫn nhau. Ông từ bỏ ngôi báu của dòng họ và cá nhân và nhận chức Cố vấn Chính phủ, có thể hiểu là một sự hy sinh cho đất nước. Lịch sử lặp lại vào năm 1955, khi Ngô Đình Diệm bày trò trưng cầu đân ý để phế truất, nếu sử dụng Quân đội quốc gia do Bảo Đại thành lập để chống lại thì chưa chắc đã mất ngôi Quốc trưởng. Ở đây có thể thấy quan niệm của Bảo Đại: thà là một chính khách nhu nhược còn hơn một tên bạo chúa khát máu.

Bảo Đại có những công lao rõ ràng và cụ thể. Hiệp ước sơ bộ 6/3/1946 đã cho Pháp đưa quân trở lại Việt Nam, và sau đó người Pháp đã liên lạc với Bảo Đại. Pháp muốn Bảo Đại tiếp tục làm Vua hoặc Quốc trưởng Việt Nam tại Bắc và Trung Kỳ là xứ bảo hộ và tự trị cũ, còn Nam kỳ giữ nguyên quy chế thuộc địa, nhưng điều kiện tiên quyết của cựu hoàng là Việt Nam phải được thống nhất, Pháp không được giữ Nam kỳ. Chính vì sự bất đồng này mà đến tận năm 1949 Bảo Đại mới về, và ông chọn Sài Gòn làm điểm trở về, đánh dấu việc Nam kỳ tái thống nhất. Trong thời gian làm Quốc trưởng, với chủ trương chọn người tài chứ không chọn người thân, ông đã tập hợp được hầu hết trí thức đương thời cho công cuộc tái thiết cả nước và tái thiết miền Nam sau này.

Đặc biệt, dù làm Vua hay Quốc trưởng, ông không bao giờ tơ hào, thu vén tiền bạc, của cải cho cá nhân để đến khi mất chức, ông lâm vào cuộc sống hết sức thiếu thốn trong thời gian ở Hongkong cũng như ở Pháp về sau.

Uy tín của Bảo Đại trong dân không dễ mất đi nhanh chóng. Vào cuộc bầu cử quốc hội tháng 1/1946, mặc dù không được đi vận động, Bảo Đại vẫn trúng cử Đại biểu quốc hội với số phiếu cao ngất ngưởng. Đến đầu thập niên 70, hai miền Nam và Bắc Việt Nam đều đưa ra phương án Chính phủ Liên hiệp để mời Bảo Đại về nước nhưng ông đã khước từ cả hai. Ông không muốn bị lợi dụng tên tuổi để làm cái bung xung.

Tuy nhiên, sau khi Xihanuk được các nước lớn dàn xếp đưa về Campuchia năm 1993 thì ông lại lên tiếng trên đài BBC rằng sẵn sàng về nước. Thời điểm đó Việt Nam còn bị cấm vận quốc tế do đánh chiếm Campuchia, mọi người hiểu rằng nếu có một chính quyền hòa giải dân tộc với sự tham gia của cựu hoàng thì lệnh cấm vận sẽ lập tức được dỡ bỏ. Nhưng một khi rút hết quân khỏi Campuchia thì Việt Nam cũng được xóa cấm vận mà không cần đến giải pháp Bảo Đại. Dù thế nào chăng nữa, một đất ước có Vua, biểu tượng của truyền thống và đoàn kết thì vẫn hơn.

Tháng 3/2017

Chiến thuật 3-4-3: THỬ NGHIỆM VÀ THÀNH CÔNG

Trong trận đấu rạng sáng hôm nay với Boro, lần đấu tiên Ars đã sử dụng chiến thuật 3-4-3 và đã giành phần thắng 2-1. Con số sít sao như vậy nhưng nếu căn cứ vào số cợ hội tạo thì lẽ ra tỉ số có thể đậm đà hơn nhiều.

Chiến thuật 3-4-3 với điểm nhấn là 3 hậu vệ đã được Van Gal đưa vào Premier League (PL) lần đầu vào mùa giải 2013-2014 cho đội Man Utd. Sau mấy trận đầu không thành công, Van Gal tiếp tiếp tục dùng chiến thuật này cho trận đấy với chính Ars và giành thắng lợi quan trọng. Sau trận, Van Gal nói, "nếu trận này thua, người ta sẽ bảo tôi điên".

Dần dà, 3-4-3 được các thuộc nhóm đại gia Big six sử dụng càng nhiều hơn. Thành công nhất có thể nói là Chelsie, khi khởi đầu mùa giải không mấy mỹ mãn, ông bầu Conte đã viện đến 3-4-3 và đã liên tục thắng liền 13 trận, và hiện đang dẫn đầu PL.

Trở lại trận đấu trước của Ars, đội đã thua liểng xiểng trước một đội yếu là Palace, có thể vì chiến thuật đơn điệu và bị bắt bài. Trong trận này, ông bầu Arsene đã có sự sắp xếp táo bạo, không chỉ một sơ đồ mới mà còn có nhân sự khác lạ, cầu thủ trẻ Holding đã vào sân hợp cùng Koscialny và Gabriel thành bộ ba hậu vệ; trong khi đó, nhận thấy Webeck và Giroud đều đang tịt ngòi, Sanchez và Ozil được đẩy lên cao, cùng với Giroud thành mũi "đinh ba". Không còn Ozil ở tuyến giữa, Xhaka và Ramsey được trao nhiệm vụ "châm banh". Sự sắp xết này đã tỏ ra hợp lý khi Xhaka là người tạo ra quả phạt ở vị trí nguy hiểm cho Sanchez lập công; còn Ramsey chính là người đã "hất ngực" nhả bóng cho quả sút thành bàn của Ozil.

Ở tuyến sau, do có Kosscialny bọc lót, Holding và Gabriel thường xuyên dâng cao án ngữ trung lộ làm cho Boro không có cửa gì ngoại trừ câu bổng vào giữa từ hai biên. Arsene nói rằng, Ars hay gặp khó khăn bởi những tình huống "direct game" như vậy mà trận đấu này cũng không ngoại lệ. Trong một quả tạt cầu may, Koscialny phá bóng hụt, tạo điều kiện cho Negredo đệm bóng vào lưới Cech. Thực ra, một khi được tăng cường tới ba trung vệ, Ars không có gì phải sợ bóng bổng nhưng do Koscialny bất cẩn và muốn phá bóng xa hơn nên thay vì dùng đầu đã tung chân phá bóng, và đá trượt!

Sau trận đấu, ban chuyên môn website chính thức của Ars đẫ đưa ra 4 cái tên: Sanchez, Ozil, Ox-Chamber và Ramsey để khán giả bầu chọn cầu thủ xuất sắt nhất, kết quả Ox đã được cao phiếu nhất. Nhưng điều đáng ngạc nhiên là trong trang 24h(com.vn) thì đã chấm điểm Ox thấp nhất: 2,5/5. Chỉ có 2 cầu thủ bị điểm thấp như vậy là Ox và Moreal, có lẽ vì muốn quy trách nhiệm cho 2 cầu thủ chạy biên đã để đối phương tạt bóng vào giữa quá nhiều ?

Một câu hỏi đặt ra nữa, sao đến giờ này Arsene mới đưa chiến thuật 3-4-3 cho Arsenal, lại đúng vào lúc bị dồn vào chân tường vì đây là trận bắt buộc phải thắng để giữ hy vọng top 4. Chắc chắn, nếu Arsene thất bại trong việc thử nghiệm chiến thuật ở trận đấu sinh tử này thì người ta sẽ bảo ông điên.

CHIẾN TRANH THƯƠNG MẠI - ĐIỀU KHÔNG THỂ TRÁNH

Chiến tranh bom đạn gây tang thương chết chóc. Chiến tranh lạnh đe dọa hủy diệt hạt nhân còn đáng sợ hơn. Trong nhiều năm qua, với các chiêu bài "toàn cầu hóa" hay "thương mại tự do" đã làm người ta lãng quên một loại chiến tranh khác: chiến tranh thương mại. Nếu bảo bây giờ lúc chiến tranh thương mại thì liệu nó đã hội tụ đủ các điều kiện hay chưa ?

Với ý tưởng về tự do và cởi mở là động lực để các nước trên thế giới liên kết thị trường, tạo ra những khối kinh tế. Sau đại chiến thế giới II, một loạt các khối kinh tế ra đời EU, khối CERP (của các nước XHCN cũ), Hợp tác vùng Vịnh và AL ở Trung Đông, ASEAN, NAFTA, BRICS, ở châu Phi, Mỹ Latin...Những nước "lẻ loi" về mặt địa lý như Úc cũng phát hoảng, chỉ sợ không "dính" được vào đâu, phải xin liên kết với Nhật, Trung Quốc và ASEAN. Những tưởng đó là xu thế không thể đảo ngược, nhưng hóa ra không phải như vậy.

Những tín hiệu đầu tiên là tình trạng trống đánh xuôi kèn thổi ngược ở một loạt các khối liên kết. Ví dụ mỗi cuộc họp của các nước Liên đoàn Ả Rập (AL) là một trận cãi vã như mổ bò về cả về chính trị lẫn kinh tế, không ai chịu ai. 

Năm ngoái, sự kiện Brexit, nước Anh trưng cầu dân ý để rút ra khỏi Thị trường chung châu Âu EU đã gây chấn động. Khi EU được lập nên, đã có biết bao kỳ vọng về một nhất thể hóa châu Âu, thì đây là một cú giáng khủng khiếp. Những hệ lụy của nó có thể kể đến cuộc bầu cử tại Pháp sắp diễn ra, trong đó ứng cử viên nặng ký Marine Le Pen đã tuyên bố Pháp cũng rút ra khỏi EU khi cô thắng cử. Nếu cả Anh lẫn Pháp, 2 trong 3 trụ cột của khối (nước còn lại là Đức) ra đi thì EU trên thực tế sẽ bị khai tử. Ngay trong trường hợp Pháp còn ở lại thì những khó khăn chồng chất của EU trong bao năm qua vẫn chưa thấy ánh sáng hy vọng le lói.

Khi các khối kinh tế không còn có hiệu lực đủ mạnh thì đó chính là lúc bóng ma của các cuộc chiến thương mại trở nên hiện thực. Chiến tranh thương mại chỉ có thể diễn ra cô lập, song phương không thể có quy mô toàn cầu nếu không có sự tham gia của Mỹ. Mọi người đều biết, Donald Trump, người theo đuổi chủ nghĩa bảo hộ đã trở thành Tổng thống. 

Với tính cách nói thẳng nói thật của một doanh nhân, Trump đã chỉ ra những đối tượng mà nước Mỹ cần "điều trị" để bảo vệ quyền lợi kinh tế thương mại, đó là Trung Quốc trong cái mâm lớn và Mexico trong cái mâm nhỏ.

Là một bậc thầy về truyền thông dương Đông kích Tây, Trump đặt ra vấn đề xây dựng bức tường dọc biên giới Mỹ - Mễ, cũng nêu vấn đề "Một nước Trung Quốc" và các đảo Tàu xâm lấn ở biển Đông. Nhưng những ai hiểu Trump thì đều biết những cái đó không phải là trọng tâm của sự việc. Chính quyền mới của Mỹ đang soạn thảo mức thuế 20% dành cho Mexico, và mức thuế 45% cho Trung Quốc. Đến khi thuế mới được ban hành thì đó chính là một cuộc chiến thực sự.

Tại sao Mỹ lại làm như vậy và có cần như thế không ? Lùi thời gian vào thập kỷ 50 của thế kỷ trước, sau Đại chiến, sản xuất bị đình trệ, hàng hóa thế giới vô cùng khan hiếm. Hết chiến tranh, dân số trở lại tăng nhanh, lại đẩy cầu vượt cung thêm nữa. Một ông bạn thương nhân già ở Dubai kể với mình rằng ông từng đi kiếm nguồn hàng rất cực. Tìm được nơi sản xuất vỏ chăn thì quá mừng, có bao nhiêu bán cũng hết. Bây giờ, khách hàng hành hạ phải có chất liệu mới, màu sắc, kích cỡ, kiểu cách đa dạng mà còn chưa thèm mua. Đến thập kỷ 90, Vietnam vẫn còn khẩu hiệu "tất cả cho sản xuất". Vào những lúc hiếm hoi, Mỹ là nơi cung cấp hàng hóa chủ yếu và lớn nhất cho cả thế giới. Vậy mà nay Mỹ lại là nước nhập khẩu và nhập siêu lớn nhất !

Khách quan mà nói, nhờ Trung Quốc, công xưởng của thế giới, mà mọi người có hàng hóa dồi dào với giá rẻ. Cứ xem một cái máy khoan tay ở Bunning, rẻ dễ sợ nên mỗi người thợ dùng dăm chiếc, từng chiếc chỉ dùng một loại mũi, cho phép tiết kiệm thời gian và nâng cao năng suất làm việc. Chủ nghĩa bảo hộ là điều người Tàu sợ nhất vì nền kinh tế Trung Quốc dựa vào xuất khẩu quá lớn.

Khủng hoảng kinh tế 2009 đã làm các nước thiên về xuất khẩu tìm cách hạ giá thành để giữ mức sản suất và xuất khẩu, làm cho hàng hóa ế thừa khủng khiếp. Những hàng hóa này thường có hàm lượng chất xám kết tinh thấp nên các nước nhập khẩu có thể dễ dàng sản xuất và thay thế. Trump là người hết sức nhạy cảm để hiểu và ngăn chặn ngay cơn lốc hàng hóa đang đổ vào nước Mỹ. Sở trường và thế mạnh của ông là kinh tế thương mại, nên có thể hiểu chính sách an ninh quốc phòng và ngoại giao của Mỹ sẽ không có nhiều sáng kiến đột biến, nhưng về kinh tế và thương mại, mọi người phải sẵn sàng thích nghi với những cú shock đảo lộn tất cả.

Một bài viết trên Sydney Morning Herald đã bình luận rằng, khi chiến tranh thương mại nổ ra giữa Mỹ và Trung Quốc thì Úc sẽ được lợi. Nhưng loại nông phẩm như thịt bò, lúa mì, trái cây... mà Trung Quốc đang nhập của Mỹ thì nay sẽ lấy của Úc...cho tiện. Với dân số của Tàu hàng tỉ người mà nhào dzô ăn đồ nông nghiệp Úc thì phen này chắc ta phải đi cầy ruộng thôi.

NỘI CÁC THÔNG MINH NHẤT

Bài diễn văn nhận chức chỉ 17 phút, cực ngắn so với các tiền nhiệm, đã gây ấn tượng, với nội dung chính về chủ nghĩa dân tộc và chủ nghĩa bảo hộ. Có một chi tiết hơi lạ ở phần đầu, ông Trump nói kể từ ngày 20/1/2017, quyền lực của Washington DC sẽ chuyển cho nhân dân. Tại sao lại như vậy?

Bản thân Trump và hầu hết thành viên nội các chưa hề làm việc trong guồng máy chính phủ. Ông tuyên bố đây là nội các có chỉ số thông minh IQ cao nhất trong lịch sử nước Mỹ. Họ không có kinh nghiệm làm nhà nước nhưng rất thành công trong khu vực tư nhân, nhiều người là tỉ phú hoặc đa triệu phú. Trump cho rằng với những người cực kỳ thông minh thì dù xuất thân ngoài lề, từ "nhân dân" vẫn có thể làm tốt hơn giới chính trị chuyên nghiệp, vốn chỉ quen "empty talk". 

Theo ước tính, chỉ số IQ của Trump là 156, còn của Obama là 145.

QUẺ BÓI "CHIM BÁO BÃO"

Đầu năm, lại đến một mùa bói toán và trước khi đi vào chủ đề, xin kể một câu chuyện.

Năm 2009, mình được đón tiếp anh Phúc (gần chùa gọi bụt bằng anh), lúc đó còn là Bộ trưởng, sang thăm Ai Cập. Anh em ngồi cũng lâu, mình đánh liều hỏi: trước đây anh học trường nào? Anh đáp, trường Kinh tế quốc dân. Mình nhận ngay: em và bà xã em đều học trường này. Anh học hơi muộn nên chỉ hơn mình 11 khóa và hơn bà xã mình 20 khóa. Anh Phúc cười vui vẻ, đúng như một đồng nghiệp nhận xét, anh được cái “sởi lởi Trời cho”.

Hóa ra anh cũng đá bóng ở nhà 5 và nhà 6 như tụi em, đến trường cả ngày chỉ mong đến lúc ra sân. Hồi đó mọi người học hành rất nghiêm túc chứ không như sau này. Bà xã mình tự nhận thích viết tiếng Anh hơn tiếng Việt bởi vì hồi đi học toàn đi chép nên không tự tin khi viết tiếng Việt. Còn tụi mình dù tiểu luận, đề án, luận văn đều hoàn toàn tự viết, nên được rèn luyện kỹ năng viết khá kỹ. Kiến thức ngày xưa quá ư là lạc hậu, đến nỗi trường dậy kinh tế vĩ mô là chính nhưng lại không dùng chữ kinh tế vĩ mô. Tuy vậy, Kinh tế học của Mác cũng khá đầy đủ các lý thuyết kinh tế cơ bản vì Mác “hệ thống hóa” các học thuyết cổ điển thành ra học thuyết của ông, chỉ có một sáng tạo là khái niệm giá trị thạng dư. “Giá trị thạng dư” vẫn còn là một lý thuyết quan trọng đến tận bây giờ. Từ hồi tụi mình trở lên thời anh Phúc, trường Kinh tế quốc dân tuyển sinh các khóa dài hạn rất ít, mọi người học hành đàng hoàng.

Thế giới ngày nay thiên biến vạn hóa, đòi hỏi khả năng nhận định (judgement) rất cao của những người lãnh đạo quốc gia. Mình hy vọng những kiến thức kinh tế vĩ mô mà anh Phúc đã có là một cơ sở để anh đưa ra những phán đoán chính xác.

Nhà báo Nguyễn Xuân Nghĩa gọi Donald Trump là “Chim báo bão”. Xưa kia thời phong kiến, vua chúa cai trị xã hội bằng chiếu chỉ, tức sắc lệnh. Đến nay, phương pháp phổ biến nhất trong việc quản trị xã hội và nền kinh tế là các công cụ về thuế và tài chính. Dường như Trump đang ưa sử dụng truyền thông như một biện pháp chính. Ông là người đã từng kiếm khoảng 300 triệu đô Mỹ bằng các show truyền hình, điều không phải ai cũng làm được nên phải nói là quá ư lão luyện trong nghệ thuật lèo lái dư luận và tạo sóng, nhất là nay lại có thêm một công sắc bén nữa là mạng xã hội.

Nói là một chuyện, Trump sẽ xuống tay ra sao ? Người ta tìm lại những cuốn sách đã viết của Trump để xem bản chất con người ông. Một trong những luận điểm quan trọng được tìm thấy là đề cao giá trị Mỹ, một điểm xuất phát của chủ nghĩa bảo hộ.

Nếu như Brexit (nước Anh ra khỏi EU) mới là manh nha thì với việc thắng cử của Trump, chủ nghĩa bảo hộ đã trở thành xu hướng thực tế. Sau cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu 2008-2009, các nước có nền kinh tế thiên về xuất khẩu như Trung Quốc, Hàn, Nhật, ASEAN và Đức đều tìm cách phá giá đồng tiền để duy trì kim ngạch xuất khẩu cũng như mức sản xuất. Điều này dẫn đến một hệ lụy tất yếu là thị trường các nước nhập khẩu bị bão hòa và buộc phải có chính sách hạn chế nhập khẩu, đó là sự bảo hộ. Đây có lẽ cũng là lý do mà lần đầu tiên một Chủ tịch của Trung Quốc đã phải đích thân đến dự Diễn đàn kinh tế Davos đang diễn ra nhằm kêu gọi tự do mậu dịch.

Xu hướng bảo hộ là một trong những lý do mà Ngân hàng thế giới mới đây đã hạ giảm dự báo tỷ lệ tăng trưởng kinh tế toàn cầu 2017 xuống mức rất thấp, chỉ 2.9%, bất chấp những dự báo về giá dầu lửa có thể tiếp tục đi xuống trong trung hạn. Nhiên liệu là một yếu tố thiết yếu trong việc xác định giá thành hàng hóa dịch vụ. Trump không chỉ mang toàn tin vui đến nước Nga (hứa hẹn bỏ cấm vận) mà chủ trương “thoáng” về vấn đề môi trường sẽ cho phép gia tăng sản xuất dầu phiến đá ở Mỹ, làm mất giá dầu lửa, và đó là điều Nga không muốn.

Trước khi có “chim báo bão” thì một xu hướng đã xuất hiện là dòng tiền (cash flow) đang chảy về nước Mỹ bằng cả “chính ngạch” là các nhà đầu tư và “tiểu ngạch” qua các gia đình giàu có của Trung Quốc và các nước nghèo chuyển tiền ra bên ngoài. Với việc bắt đầu chu kỳ tăng lãi suất của FED thì dòng tiền này lại càng có thêm cơ sở để gia tăng. Nguồn vốn dồi dào nhưng lãi suất cao hơn, đặt ra bài toán cho chính phủ mới của Mỹ là phải giảm thuế ra sao cho hợp lý để chấn hưng nền kinh tế.

Trong nền kinh tế Việt Nam, nợ công năm sau cao hơn năm trước, nhưng điều này đã có …con cháu lo. Cái ảnh hưởng ngay bây giờ là cash flow đang có nguy cơ sụt giảm, nhất là về FDI và ODA, sẽ làm mất tính thanh khoản. Nhưng thôi sắp sang năm mới, mình không muốn nói đến chuyện không vui.

GIẢI PHÁP GIAO THÔNG TRIỆT ĐỂ

Hà Nội đang treo giải 300000USSD cho giải pháp tránh tình trạng giao thông ùn tắc ngày càng trở nên nghiêm trọng. Tiền ai cũng ham nhưng mình đề xuất giải pháp sau không vì tiền mà vì một niềm tin về tính hiệu quả, đó là chuyển thủ đô ra khỏi Hà Nội. Về mặt tình cảm, mình cũng rất buồn vì Hà Nội là nơi mình sinh ra và sống một quãng thời gian dài.

Vậy chuyển đi đâu ? Mình đề nghị Huế vì đây là nơi nằm giữa đất nước hình chữ S, thuận tiện cho việc đi lại của người dân hai miền. Thủ đô mới nhưng không xa lạ mà rất truyền thống và cổ kính vì Huế từng là cố đô. Kể từ khi nhà Nguyễn thống nhất đất nước, thời gian Huế làm thủ đô của nước ta chiếm thời gian dài nhất, hơn Hà Nội và Sài Gòn bội phần.

Địa hình Huế và vùng phụ cận thuộc vùng miền núi và trung du nên trước đây rất khó xây dựng và mở rộng. Ngày nay, với kỹ thuật cơ giới hóa và thế hệ vật liệu mới, việc xây dựng trên cao và địa hình khúc khuỷu trở nên dễ dàng. Nhà trên núi thoáng đãng, có tầm nhìn xa thơ mộng Nhiều nước đã coi xây dựng thành phố trên núi là một xu hướng mới. Huế có núi, có sông, có biển nên thành phố mới có thể xây dựng rất đẹp.

Có thủ đô mới cũng sẽ làm cho việc giảm biên chế dễ dàng. Hiện nay có đến 99% công viên chức nhà nước là người sinh trưởng ở miền Bắc, điều này không tốt. Nếu công chức có đủ thành phần với tỉ lệ ngang bằng Trung Nam Bắc thì hay hơn.

Thời gian chuẩn bị cho việc dời chuyển nên lâu một chút thì đỡ tốn kém hơn, chẳng hạn 10 năm. Cần tính toán quy hoạch một lộ trình phù hợp ngay từ đầu. Cái cần làm trước là cơ sở hạ tầng điện nước, đường sá cầu cống. Tiếp theo là bệnh viện, trường học, công viên, truyền thông. Rồi công sở và trung tâm thương mại. Cuối cùng mới là nhà ở. 

Khi Hà Nội không còn là thủ đô thì sức ép về dân số sẽ sụt giảm, các vấn nạn về giao thông, an toàn thực phẩm, tội phạm, ô nhiễm… sẽ dần được khắc phục, Hà Nội sẽ yên lành hơn. Đối với Sài Gòn, các Văn phòng 2 của các bộ ngành và các cơ quan khác cũng được dỡ bỏ và sự quá tải cũng sẽ đỡ.

Nhiều nước như Brazil, Malaysia, Mianma…đã chuyển thủ đô, cũng chỉ vì lý do ùn tắc giao thông và ô nhiễm.

QUÊN SAO ĐƯỢC GADDAFI

Gaddafi trỡ về với Allah đã được 5 mùa Ranmadan. Trước khi ông bị giết khoảng 6 tháng, mình đang ở Việt Nam và đến chơi nhà bác Thêm, nguyên Vụ trưởng châu Phi- TAN. Trong câu chuyện, mình bảo, Gaddafi chắc không giữ được tính mạng, bác Thêm có vẻ ngạc nhiên. Mình suy đoán, có dấu hiệu Gaddafi muốn từ chức và đi lưu vong mà không được, trong khi ông “nợ máu” quá nhiều.

Cũng khoảng thời gian đó, Gaddafi trả lời phỏng vấn của một đài truyền hình phương Tây, trực tiếp bằng tiếng Anh không lưu loát lắm. Trong khi nói chuyện, Gaddafi đeo kính mát nhưng theo như các nhà bình luận, vẫn không che giấu được sự hốt hoảng. Ông lý giải, Libya là một nước dân chủ, mọi quyền lực thuộc về nhân dân. Bản thân ông không phải là một nhà độc tài vì ông không hề giữ chức vụ gì, mà chỉ có danh hiệu “Nhà lãnh đạo cách mạng”, các chức danh Tổng thống, Thủ tướng hay Tổng bí thư đảng đều do người khác làm. Khá khen cho Gaddafi, một cái danh trời ơi đất hỡi, không bị ràng buộc gì bởi bầu cử, nhiệm kỳ mà vẫn có thể thâu tóm quyền lực trong suốt 42 năm.

Mình còn nhớ ông nói bằng cái giọng khàn khàn “Libyan people, all they love me”, tiếp theo là một tiếng cười gượng gạo. Mình không thích Gaddafi nhưng mình tin rằng ông nói một cách thành thật. So với các nước láng giềng, người dân Libya có mức sống rất cao. Thực ra không phải Gaddafi tài giỏi gì, chẳng qua vì Libya ít dân mà dầu lửa lại nhiều quá.

Gaddafi là một biểu tượng chống Mỹ, không phải chống bằng lời nói mà bằng những việc làm cụ thể. Ông tài trợ cho các tổ chức hoạt động khủng bố như PLO, Hesbullah…Libya còn bị tố cáo là thủ phạm của vụ đánh bom vào một máy bay dân sự năm 1988 tại Lockerbia Scotland, làm chết 270 hành khách. Vì vụ này mà Mỹ đã ném bom vào thủ đô Tripoli để trừng phạt, và Libya lại “dám” bắn rơi máy bay Mỹ. Sau đó, một tượng đài đã được dựng lên với hình tượng một nắm đấm bóp vụn máy bay Mỹ.

Sau khi Liên Xô sụp đổ, Gaddafi đã vội vã thay đổi chính sách. Ông chấp nhận bồi thường cho các nạn nhân của vụ nổ máy bay. Rồi ông tìm cách kết thân với Ý, một nước láng giềng đồng thời là thực dân cũ, như là một đột phá khẩu với phương Tây. Con trai ông đã trở thành một cầu thủ bóng đá chuyên nghiệp tại Ý. Nhưng hình như những nỗ lực như vậy đã quá muộn.

Khi bị bắt, Gaddafi còn bị dắt đi diễu phố để làm nhục trong 2 tiếng đồng hồ rồi mới bị bắn chết. Chính trị quả thật là bẩn thỉu và tàn nhẫn.

Ai Cập huyền bí. Nhắc lại chuyện cũ: Liên bang Ai Cập- Syria

Mình được gắn bó với mảnh đất Ai Cập trong 3 năm 4 tháng.  Người Ai Cập sống rất tình cảm, một ông bạn già cứ khẩn khoản mời mình đến nhà chơi. Nhà giàu mà, rộng đến 4000m2, vườn bao quanh, có bể bơi, diện tích xây dựng khoảng 1000m2, có hai tầng lầu, tổng cộng hơn 10 phòng. Con cái nhà đủ khôn lớn đã “bay” hết, chỉ còn lại hai ông bà già và cô giúp việc. Khi vợ chồng mình và các cháu tới, ông già rất vui, kêu cô giúp việc và vợ đưa bà xã mình và hai cháu ra bể bơi. Nhà có đến 7-8 phòng khách, ông tiếp mình trong một phòng ở tầng trệt. Ngồi một lúc, ông bảo, tôi cho anh xem cái này rất special và dẫn mình lên lầu. Một phòng nhỏ, chỉ kê một bàn, hai ghế và một bức tranh lớn treo trên tường. Ông chỉ vào bức tranh chân dung, viền vàng và hỏi, anh có biết đây là ai không ? Mình bảo: Vua Farouk. Ông có vẻ mừng rỡ: sao anh biết. Mình bảo mình đọc sách thì biết thôi.

Ông giảng giải một hồi dài: tại sao lại phải làm cách mạng? Anh thấy đấy, đã có cách mạng lần 1 thì phải có lần 2, lần 3 và không thể yên ổn được. Cách mạng của Ai Cập lật đổ vua Farouk vào năm 1952, do Nasser lãnh đạo. Nhưng Nasser không trở thành Tổng thống mà lại là Naguib Mohamed. Chẳng là tổ chức “Sĩ quan tự do” gồm 9 thành viên lập ra bởi Nasser chỉ bao gồm những sĩ quan trẻ tuổi, không có tiếng tăm. Để khuyếch trương thanh thế, nhóm mời Naguib Mohamed là một vị tướng làm minh chủ. Cách mạng thành công, đương nhiên Mohamed lên làm Tổng thống. Sự tranh giành quyền bính giữa Mohamed và Nasser kết thúc với kết quả Nasser lên ngôi và Mohamed vào tù. Rồi Nasser cũng chết bất đắc kỳ tử ở tuổi 52 sau một cơn đau tim vào năm 1970. Sadat lên đã xoay chuyển chính sách đối ngoại của Ai Cập từ chỗ thân Liên Xô sang thân Mỹ, rồi Sadat cũng bị ám sát. Mubarak là Tổng thống lâu năm nhất, 29 năm rưỡi và lúc mình trò chuyện với ông bạn già thì Mubarak còn đang vững như bàn thạch, mặc dù ông bị dân chúng và giới doanh nhân chửi rủa hết lời.

Mubarak đã sụp đổ sau cuộc biểu tình 18 ngày, ông được chuyển từ dinh Tổng thống vào thẳng nhà tù. Tổng thống tiếp theo, ông Mosri, đã bị tuyên án tử hình, tuy nhiên đang chờ để được xử lại.

Nhắc đến Ai Cập là phải nói đến Kim tự tháp. Tuy nhiên khác với người Tàu tỏ ra hãnh diện về kỳ quan Vạn lý trường thành thì người Ai Cập không hề tự hào về Kim tự tháp. Đúng vậy, Kim tự tháp được xây bởi người Ai Cập cổ đại, giống người này đã bị diệt chủng. Người Ai Cập hiện nay chủ yếu từ châu Á di cư sang, và cũng vì lý do đó, người Ai Cập không nhận họ là “châu Phi”. Thực ra cách đây khoảng 1000 năm, trước khi người da đen sang châu Mỹ, thì làn sóng nô lệ da đen sang Ai Cập đã “pha trộn” với người di cư từ châu Á, tạo ra người Ai Cập bây giờ.

Liên bang Ai Cập-Syria với tên gọi The United Abrab  Republic (UAR) là một thực thể chỉ tồn tại chưa đầy 4 năm (1958-1961), đã phản ánh tham vọng ngông cuồng của Nasser. Mục tiêu hướng tới của Nasser là một Liên bang các nước Ả Rập, đúng là là một Đế quốc Ả Rập theo mô hình Liên bang Xô viết. Trong 22 nước Ả Rập có chung ngôn ngữ, văn hóa và tôn giáo ngày nay, Ai Cập luôn được coi là anh cả trong khu vực vì sự vượt trội về dân số và tri thức. UAR đã kết thúc sau cuộc đảo chính tại Syria, nước này đã quyên bố rút khỏi Liên bang. Nhưng Nasser vẫn chưa buông tha, ông tiếp tục gâp sức ép với chính quyền mới ở Syria, lôi kéo Iraq và Yemen, tiếp tục sử dụng lá cờ và tên hiệu UAR. Giấc mộng về một Đế quốc Ả Rập chỉ chấm dứt hẳn sau cái chết đột ngột của Nasser. Một số bình luận đã buộc trách nhiệm của Nasser đối với tình hình Syria bây giờ, cho rằng ông đã can thiệp và phá vỡ những trật tự chính trị xã hội của Syria.

Điều mình muốn nói là, nhưng biến động trên thượng tầng kể trên chỉ là bề nổi, cuộc sống của người dân Ai Cập mới là điều quan trọng và đáng quan tâm hơn. Đến với thủ đô Cairo, điều đập vào mắt là nạn tắc đường. Thật kỳ lạ, hai ba giờ sáng đường sá vẫn đông như trẩy hội. Lý do là ở Ai Cập, 40% dân số thất nghiệp, người đi làm đêm ngủ, ngày đi làm; ngược lại giới thất nghiệp ngủ ngày, đêm thức. Xăng bên Ai Cập rất rẻ, người ta xách xe chạy chơi lòng vòng kể cả ban đêm, gây ra tắc đường.

Trước đây, vùng đất gọi là “đại Trung Đông” gồm Bắc Phi và Tây Á là những biển cát khổng lồ, những điểm có nước ngọt được gọi là “Oasis”, tức là những ốc đảo. Để di chuyển từ ốc đảo này sang ốc đảo kia, người ta dùng lạc đà, loài động vật có khả nẳng tích trữ nước trên một hoặc hai bướu của chúng, được ví như những con thuyền. Vùng đất mênh mông đại Trung Đông hầu như không có sông, ngoại lệ là dòng Nile, lại là con sông lớn nhất thế giới. Người dân đổ dồn về sinh sống dọc hai bên bờ sông Nile, và đó là lý do tại sao dân số Ai Cập vượt trội so với các nước láng giềng. Đến nay, nước ngọt vẫn quý, nhưng các nước vùng Vịnh nhiều dầu lửa có thể chế tạo nước ngọt từ nước biển nên họ không cần nguồn nước tự nhiên mà vẫn có thể gia tăng dân số một cách nhanh chóng.

Điều dễ nhận ra là đời sống người dân Ai Cập ngày càng đi xuống theo thời gian. Các chính quyền Ai Cập chỉ giỏi tranh giành quyền bính mà thiếu viễn kiến trong việc xây dựng đất nước và Ai Cập không thể làm được một điều cốt tử: đứng được trên đôi chân của chính mình. Họ nhận viện trợ hết của Liên Xô rồi sang của Mỹ, sống dựa vào tài nguyên dầu lửa, dựa vào thu lệ phí của thuyền bè đi qua kênh đào Suez. Trước đây, với ưu thế về đồng bằng sông Nile màu mỡ, Ai Cập nổi tiếng về xuất khẩu lương thực và sản phẩm nông nghiệp. Nay vì dân số tăng quá nhanh, nước ngọt không còn dồi dào, diện tích đất cho nông nghiệp bị thu hẹp và vì thế không còn thế mạnh xuất khẩu. Sản xuất công nghiệp và dịch vụ của Ai Cập không phát triển được.

Điều đáng tiếc là Ai Cập có khá nhiều nhân tài với bốn giải thưởng Nobel về khoa học. Rất đông người Ai Cập làm việc trong các tổ chức quốc tế, thậm chí người Ai Cập còn làm đến Tổng thư ký Liên hợp quốc. Hình như chỉ khi ra hải ngoại, người Ai Cập mới phát huy được năng lực, còn ở trong nước thì lụi bại đi.

Cuốn tiểu thuyết “Từ sông Nile đến sông Jordan” đã mô tả sinh động cuộc sống người dân Ai Cập vào thời còn có Vua, họ đã xây dựng một cuộc sống yên bình, xã hội có tôn ti trật tự. Chẳng trách gì mà ông bạn già của mình cứ hoài cổ.

Lương Văn Quang